कक्षा
0
Answer link
कक्षांचे (पेशींचे) विविध प्रकार
कक्षा, ज्याला पेशी (सेल) असेही म्हणतात, हा सर्व सजीवांचा मूलभूत रचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक आहे. पृथ्वीवरील प्रत्येक सजीव एक किंवा अधिक पेशींनी बनलेला आहे. पेशींचे मुख्यत्वे दोन मोठ्या प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाते:
- प्रोकॅरियोटिक पेशी (Prokaryotic Cells):
- या पेशी सर्वात साध्या आणि प्राचीन प्रकारच्या पेशी आहेत.
- त्यांना स्पष्ट केंद्रक (nucleus) किंवा पडद्यांनी वेढलेली इतर कोणतीही अंगके (organelles) नसतात.
- त्यांचा आनुवंशिक पदार्थ (DNA) पेशीद्रव्यात (cytoplasm) मुक्तपणे पसरलेला असतो.
- या पेशींमध्ये रायबोझोम (ribosomes) हे एकमेव अंगक आढळते.
- प्रोकॅरियोटिक पेशी सामान्यतः एकपेशीय जीवांमध्ये आढळतात, जसे की बॅक्टेरिया (bacteria) आणि आर्कीया (archaea).
- युकेरियोटिक पेशी (Eukaryotic Cells):
- या पेशी प्रोकॅरियोटिक पेशींपेक्षा अधिक जटिल आणि मोठ्या असतात.
- त्यांना सुस्पष्ट केंद्रक असते, जे एका पडद्याने वेढलेले असते आणि ज्यात आनुवंशिक पदार्थ (DNA) असतो.
- या पेशींमध्ये माइटोकॉन्ड्रिया (mitochondria), एंडोप्लाज्मिक रेटिक्युलम (endoplasmic reticulum), गॉल्जी उपकरण (Golgi apparatus), लायसोसोम्स (lysosomes) यांसारखी अनेक पडद्यांनी वेढलेली अंगके असतात, जे विशिष्ट कार्ये करतात.
- युकेरियोटिक पेशी एकपेशीय तसेच बहुपेशीय सजीवांमध्ये आढळतात, जसे की वनस्पती, प्राणी, बुरशी (fungi) आणि प्रोटोझोआ (protozoa).
- युकेरियोटिक पेशींचे मुख्यत्वे दोन उपप्रकार आहेत:
- वनस्पती पेशी (Plant Cells):
- या पेशींमध्ये पेशीभित्ती (cell wall) असते, जी त्यांना आकार आणि आधार देते.
- त्यांच्यात क्लोरोप्लास्ट्स (chloroplasts) असतात, जे प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे अन्न तयार करतात. यामुळे वनस्पती स्वयंपोषी असतात.
- त्यांच्यात एक मोठी केंद्रीय रिक्तिका (central vacuole) असते, जी पाणी आणि पोषक द्रव्ये साठवते आणि पेशीचा टर्गर दाब (turgor pressure) राखते.
- प्राणी पेशी (Animal Cells):
- या पेशींमध्ये पेशीभित्ती नसते.
- त्यांच्यात क्लोरोप्लास्ट्स नसतात, त्यामुळे ते अन्न स्वतः तयार करू शकत नाहीत आणि परपोषी असतात.
- त्यांच्यात लहान आणि अनेक रिक्तिका (vacuoles) असू शकतात, परंतु मध्यवर्ती रिक्तिका नसते.
- सेंट्रिओल्स (centrioles) हे अंगक प्राणी पेशींमध्ये आढळते, जे पेशी विभाजनात मदत करते, परंतु वनस्पती पेशींमध्ये नसते.
या विविध प्रकारच्या पेशी सजीवांच्या विविधतेसाठी आणि त्यांच्या जीवनावश्यक कार्यांसाठी जबाबदार आहेत.
0
Answer link
येथे योग्य शब्द नाभी आहे.
म्हणून, ग्राहकाची कक्षा लंबवर्तुळाकार असून सूर्य त्या कक्षेच्या एका नाभी असतो.
हे केप्लरच्या ग्रहांच्या गतीविषयक नियमांमधील एक आहे.
0
Answer link
पृथ्वीच्या एका भ्रमणकक्षेत 365.25 परिवलने होतात.
पृथ्वीला सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करायला 365 दिवस, 5 तास, 48 मिनिटे आणि 46 सेकंद लागतात. याला एक सौर वर्ष म्हणतात.
टीप: अचूक आकडेवारी थोडीफार बदलू शकते, परंतु 365.25 परिवलने हा एक चांगला अंदाज आहे.
0
Answer link
उपग्रहाची भ्रमण कक्षा (Satellite Orbit):
उपग्रहाची भ्रमण कक्षा म्हणजे अंतराळात उपग्रहाने एखाद्या खगोलीय वस्तूभोवती (उदा. पृथ्वी) घेतलेला मार्ग. ही कक्षा लंबवर्तुळाकार (elliptical) किंवा वर्तुळाकार (circular) असू शकते. उपग्रहाची कक्षा अनेक घटकांवर अवलंबून असते, जसे की उपग्रहाची गती, उंची आणि खगोलीय वस्तूचे गुरुत्वाकर्षण.
कक्षेचे वर्गीकरण (Orbit Classification):
उपग्रहांच्या कक्षांचे वर्गीकरण विविध प्रकारे केले जाते, त्यापैकी काही प्रमुख प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:
-
भूपृष्ठीय कक्षा (Low Earth Orbit - LEO):
- पृथ्वीच्या अगदी जवळची कक्षा, जी साधारणपणे 200 ते 2000 किलोमीटर उंचीवर असते.
- हवामान, टेलेकम्युनिकेशन आणि गुप्तहेरी उपग्रहांसाठी उपयुक्त.
- उदाहरण: आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (International Space Station).
-
मध्यम पृथ्वी कक्षा (Medium Earth Orbit - MEO):
- ही कक्षा 2,000 ते 35,786 किलोमीटर उंचीवर असते.
- navigatioNavigational उपग्रहांसाठी (उदा. GPS) हे orbit वापरले जाते.
-
भूस्थिर कक्षा (Geostationary Orbit - GEO):
- पृथ्वीच्या विषुववृत्ताच्या वर 35,786 किलोमीटर उंचीवर असलेली कक्षा.
- उपग्रह पृथ्वीच्या गतीशी जुळवून स्थिर दिसतो.
- communication (दुरसंचार) उपग्रहांसाठी अत्यंत उपयोगी.
-
ध्रुवीय कक्षा (Polar Orbit):
- उत्तर ध्रुवापासून दक्षिण ध्रुवापर्यंत जाणारी कक्षा.
- पृथ्वीचे संपूर्ण चित्र घेण्यासाठी उपयुक्त.
- हवामान आणि भूगर्भशास्त्र उपग्रहांसाठी वापरली जाते.
-
heliosynchronous कक्षा (Sun-Synchronous Orbit - SSO):
- ही ध्रुवीय कक्षेचा एक प्रकार आहे, जिथे उपग्रह नेहमी एकाच वेळी एका विशिष्ट ठिकाणी असतो.
- पृथ्वीच्या निरीक्षणासाठी (Earth observation) हे orbit उपयुक्त आहे.
याव्यतिरिक्त, कक्षेला तिच्या inclination (तिरपेपणा) नुसार देखील वर्गीकृत केले जाते.
अधिक माहितीसाठी आपण खालील संकेतस्थळांना भेट देऊ शकता:
0
Answer link
ग्रह सूर्याभोवती विशिष्ट गती आणि कक्षेत फिरण्याची काही कारणे आहेत:
- गुरुत्वाकर्षण (Gravity): सूर्य आपल्या प्रचंड वस्तुमानामुळे (Mass) एक गुरुत्वाकर्षण क्षेत्र तयार करतो. या गुरुत्वाकर्षणामुळे ग्रह सूर्याभोवती फिरतात. गुरुत्वाकर्षणामुळे ग्रह सूर्याच्या दिशेने आकर्षित होतात, पण त्यांच्या गतीमुळे ते सरळ रेषेत न जाता सूर्याभोवती फिरतात.
- गती (Momentum): ज्या वेळेस ग्रह तयार झाले, त्यावेळेस त्यांना विशिष्ट गती मिळाली होती. ही गती त्यांना सूर्याभोवती फिरण्यासाठी मदत करते.
- कोनीय संवेग संरक्षण (Conservation of Angular Momentum): कोनीय संवेग संरक्षणाच्या नियमानुसार, ग्रह सूर्याभोवती फिरताना त्यांची कक्षा आणि गती स्थिर राहते.
ग्रह फिरण्याचे फायदे:
- स्थिर वातावरण: पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते म्हणून पृथ्वीवर ठराविक तापमान आणि वातावरण टिकून राहते, ज्यामुळे जीवसृष्टी विकसित झाली.
- दिवस आणि रात्र: पृथ्वीच्या फिरण्यामुळे दिवस आणि रात्र होतात, ज्यामुळे सजीवसृष्टीला नैसर्गिकरित्या जुळवून घेता येते.
- ऋतू: पृथ्वीच्या अक्षीय inclinationमुळे आणि सूर्याभोवती फिरण्यामुळे पृथ्वीवर विविध ऋतू येतात.
- समुद्रातील भरती-ओहोटी: पृथ्वी आणि चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे समुद्रात भरती-ओहोटी येते, ज्यामुळे सागरी जीवनावर परिणाम होतो.