दिल्ली सल्तनत (सुमारे 1206-1526) हे भारतीय इतिहासातील एक महत्त्वाचे मुस्लिम साम्राज्य होते. त्यांनी सुमारे तीन शतके भारतावर राज्य केले आणि एक सुनियोजित प्रशासन व्यवस्था विकसित केली. या प्रशासनाची मुख्य वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

1. केंद्रीय प्रशासन (Central Administration):

• सुलतान (Sultan): सुलतान हा राज्याचा सर्वोच्च प्रशासक, लष्करी प्रमुख आणि न्यायधीश होता. त्याची सत्ता निरंकुश असली तरी, तो इस्लामी कायद्याने (शरीयत) आणि उलेमांच्या सल्ल्याने मर्यादित होती.
• वजीर (Wazir): वजीर हा सुलतानाचा सर्वात महत्त्वाचा सल्लागार आणि पंतप्रधान होता. तो महसूल, वित्त आणि इतर सर्व प्रशासकीय विभागांचा प्रमुख होता. ‘दिवाण-ए-विजारत’ हे त्याचे कार्यालय होते.
• दिवाण-ए-अरीज (Diwan-i-Arz): हा सैन्य विभागाचा प्रमुख होता, ज्याला ‘अरीज-ए-मुमालिक’ असे म्हटले जात असे. सैन्याची भरती, प्रशिक्षण, वेतन आणि देखरेख करण्याचे काम तो करत असे.
• दिवाण-ए-रिसालत (Diwan-i-Risalat): हा परराष्ट्र व्यवहार आणि धार्मिक विभागाचा प्रमुख होता. काही इतिहासकारांनुसार, तो न्याय विभागाशी संबंधित होता.
• दिवाण-ए-इन्शा (Diwan-i-Insha): हा शाही पत्रव्यवहाराचा आणि राजकीय कागदपत्रांचा विभाग सांभाळत असे. शाही फरमान (आदेश) तयार करणे आणि ते प्रसारित करणे हे त्याचे काम होते.
• दिवाण-ए-कझा (Diwan-i-Kaza): हा न्याय विभागाचा प्रमुख होता, ज्याला ‘काझी-उल-कुझात’ असे म्हटले जात असे. तो न्यायव्यवस्थेची देखरेख करत असे.
• बरीत-ए-मुमालिक (Barid-i-Mumalik): हा गुप्तहेर विभागाचा प्रमुख होता. सुलतानला राज्याच्या प्रत्येक भागातील माहिती पुरवणे हे त्याचे काम होते.

2. प्रांतीय प्रशासन (Provincial Administration - इक्ता व्यवस्था):

• सल्तनत मोठे प्रांत किंवा विभागांमध्ये विभागलेली होती, ज्यांना 'इक्ता' (Iqta) असे म्हटले जात असे.
• प्रत्येक इक्ताचा प्रमुख 'मुक्ती' (Muqti) किंवा 'वाली' (Wali) असे.
• मुक्तीचे मुख्य कार्य म्हणजे त्याच्या इक्तामधून महसूल गोळा करणे, कायदा व सुव्यवस्था राखणे आणि सुलतानासाठी सैन्य पुरवणे.
• या व्यवस्थेमुळे सुलतानाला लांबच्या प्रदेशांवर नियंत्रण ठेवणे शक्य झाले.

3. लष्करी प्रशासन (Military Administration):

• सल्तनतमध्ये एक शक्तिशाली आणि सुसज्ज स्थायी सैन्य (हशम-ए-कल्ब) होते, जे थेट सुलतानाच्या नियंत्रणाखाली होते.
• इक्ता व्यवस्थेअंतर्गत मुक्तींकडूनही सैन्य पुरवले जात असे.
• घोडदळ (Cavalry) हे सल्तनतच्या सैन्याचे मुख्य वैशिष्ट्य होते. घोड्यांना 'दाग' (Branding) देऊन नोंदणी केली जात असे आणि सैनिकांचे वर्णन 'चेहरा' (Descriptive Roll) मध्ये नोंदवले जात असे, जेणेकरून भ्रष्टाचार रोखता येईल.
• पायदळ आणि हत्तीदळ हे देखील सैन्याचे महत्त्वाचे घटक होते.

4. न्याय प्रशासन (Judicial Administration):

• सुलतान हा सर्वोच्च न्यायधीश होता.
• 'काझी-उल-कुझात' हा मुख्य न्यायधीश असून त्याच्या खाली अनेक 'काझी' (Qazi) विविध शहरांमध्ये आणि प्रांतांमध्ये न्याय देत होते.
• इस्लामी कायदा (शरीयत) हा न्यायव्यवस्थेचा आधार होता. हिंदूंसाठी त्यांच्या स्वतःच्या कायद्यानुसार न्याय देण्याची व्यवस्था काही प्रमाणात होती.
• ग्रामपातळीवर 'पंचायत' न्याय देत असे.

5. महसूल प्रशासन (Revenue Administration):

• भूराजस्व (Land Revenue) हे राज्याच्या उत्पन्नाचे मुख्य साधन होते, ज्याला 'खराज' (Kharaj) असे म्हटले जात असे. हे साधारणतः उत्पादनाच्या 1/3 ते 1/2 भागापर्यंत असे.
• इतर करांमध्ये 'जिझिया' (Jizya - गैर-मुस्लिमांवरील सुरक्षा कर), 'जकात' (Zakat - मुस्लिमांवरील धार्मिक कर), 'खम' (Khams - युद्धात लुटलेल्या संपत्तीचा भाग) यांचा समावेश होता.
• शेतीतील उत्पादकता वाढवण्यासाठी अनेक उपाययोजना केल्या गेल्या.

6. स्थानिक प्रशासन (Local Administration):

• इक्ता हे 'शिकांमध्ये' (Shiqs) विभागलेले होते, ज्याचे प्रमुख 'शिकदार' (Shiqdar) होते.
• शिकांचे पुढे 'परगणा' (Pargana) मध्ये विभाजन केले जात असे, ज्याचे प्रमुख 'अमिल' (Amil) आणि 'कानुनगो' (Kanungo) होते.
• गावांमध्ये 'मुकद्दम', 'पटवारी' आणि 'चौकीदार' सारखे अधिकारी होते.

एकंदरीत, दिल्ली सल्तनतने एक मजबूत आणि केंद्रीकृत प्रशासन व्यवस्था विकसित केली, ज्यामध्ये सुलतान सर्वोच्च स्थानी होता आणि अनेक विभागांमार्फत राज्याचे कामकाज चालवले जात असे. या प्रशासनाचा प्रभाव पुढील मोगल प्रशासनावरही दिसून येतो.