पुरातत्वशास्त्र (Archaeology) हे मानवी भूतकाळाचा अभ्यास करणारे एक शास्त्र आहे. हे शास्त्र मानवी संस्कृती आणि इतिहासाचा शोध घेण्यासाठी भौतिक अवशेषांचे (material remains) विश्लेषण करते.

पुरातत्वशास्त्रज्ञ (Archaeologists) उत्खनन (excavation), सर्वेक्षण (survey) आणि विश्लेषण (analysis) यांसारख्या पद्धती वापरून खालील गोष्टींचा अभ्यास करतात:

• कलाकृती (Artifacts): मानवाद्वारे तयार केलेल्या किंवा वापरलेल्या वस्तू, जसे की मातीची भांडी, हत्यारे, दागिने, नाणी.
• वास्तूरचना (Structures): इमारती, मंदिरे, घरे, तटबंदी, स्मारके आणि इतर मानवनिर्मित रचना.
• जैविक अवशेष (Ecofacts): मानवी क्रियाकलापांशी संबंधित नैसर्गिक वस्तू, जसे की वनस्पतींचे परागकण (pollen), प्राण्यांची हाडे, बिया.
• भूदृश्ये (Landscapes): मानवाने वापरलेले किंवा बदललेले नैसर्गिक भूप्रदेश.

या अवशेषांच्या अभ्यासातून, पुरातत्वशास्त्रज्ञ प्राचीन मानवी जीवनशैली, सामाजिक रचना, आर्थिक व्यवस्था, धार्मिक श्रद्धा आणि तंत्रज्ञान याबद्दल माहिती गोळा करतात. हे शास्त्र आपल्याला लिखित इतिहासापूर्वीच्या (prehistoric) काळातील मानवांबद्दल आणि ज्या संस्कृतींनी कोणताही लिखित पुरावा ठेवला नाही त्यांच्याबद्दल जाणून घेण्यास मदत करते.

थोडक्यात, पुरातत्वशास्त्र हे जमिनीखाली दडलेल्या भूतकाळातील गोष्टींचा शोध घेऊन मानवी इतिहासाची पुनर्रचना करण्याचे कार्य करते.