संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी १३ व्या शतकात महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, धार्मिक आणि साहित्यिक जीवनात क्रांती घडवून आणली. त्यांचे कार्य हे केवळ धार्मिक नव्हते, तर ते समाजाला एक नवी दिशा देणारे आणि मराठी भाषेला एक आगळे महत्त्व प्राप्त करून देणारे होते. त्यांच्या सांस्कृतिक कार्याचे प्रमुख पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:

• मराठी भाषेचे पुनरुत्थान आणि संवर्धन:

  ज्ञानेश्वरांच्या काळात संस्कृत भाषेचे वर्चस्व होते आणि धार्मिक ग्रंथ केवळ याच भाषेत उपलब्ध होते. सामान्य लोकांना ते समजत नव्हते. ज्ञानेश्वरांनी 'ज्ञानेश्वरी' (भावार्थदीपिका) हा भगवद्गीतेवरील अनुपम भाष्यग्रंथ ओवीबद्ध मराठीत लिहून मराठी भाषेला एक प्रतिष्ठा मिळवून दिली. त्यांनी मराठी भाषेला ज्ञान आणि अध्यात्म व्यक्त करण्याची क्षमता प्रदान केली आणि 'माझा मराठाचि बोलु कौतुके। परि अमृतातेहि पैजासी जिंके।।' असे म्हणत मराठीचा गौरव केला.

• ज्ञान आणि अध्यात्म सर्वांसाठी सुलभ:

  ज्ञानेश्वरीमुळे भगवद्गीतेतील उच्च तत्त्वज्ञान आणि वेदांताचे गुढ विचार सामान्य लोकांना त्यांच्या बोलीभाषेत समजणे शक्य झाले. त्यांनी ज्ञान केवळ विशिष्ट वर्गापुरते मर्यादित न ठेवता, ते सर्वांसाठी खुले केले. यामुळे आध्यात्मिक जागृतीचे एक नवे पर्व सुरू झाले.

• वारकरी संप्रदायाचा पाया:

  संत ज्ञानेश्वर हे वारकरी संप्रदायाचे एक प्रमुख संस्थापक आणि मार्गदर्शक मानले जातात. त्यांनी भागवत धर्माची पताका फडकवत समता, भक्ती आणि एकोपा यांचा संदेश दिला. पंढरपूरच्या विठ्ठलाची भक्ती हे या संप्रदायाचे केंद्र बनले. वारकरी संप्रदायाने जातीभेद, वर्णभेद यांवर आधारित समाजाला एकत्र आणण्याचे महान कार्य केले.

• अमृतानुभव:

  'अमृतानुभव' हा ज्ञानेश्वरांचा दुसरा महत्त्वाचा ग्रंथ आहे, जो योग आणि अद्वैत तत्त्वज्ञानावर आधारित आहे. या ग्रंथातून त्यांनी अनुभवाधिष्ठित ज्ञानाचे महत्त्व पटवून दिले. हा ग्रंथही त्यांनी संस्कृतऐवजी मराठीत लिहून मराठी भाषेची वैचारिक खोली वाढवली.

• पसायदान:

  ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी असलेले 'पसायदान' हे त्यांच्या विश्वकल्याणाच्या उदात्त दृष्टीचे प्रतीक आहे. यात त्यांनी केवळ स्वतःसाठी किंवा विशिष्ट समाजासाठी नव्हे, तर समस्त विश्वाच्या कल्याणासाठी परमेश्वराकडे प्रार्थना केली आहे. हे पसायदान आजही अनेकांना प्रेरणा देते आणि सहिष्णुता, करुणा व विश्वबंधुत्वाचा संदेश देते.

• सामाजिक समरसता:

  त्यांनी आपल्या कार्यातून जातीभेद, वर्णभेद आणि उच्च-नीचतेच्या कल्पनांना नकार दिला. त्यांच्या शिकवणीतून समाजातील सर्व घटकांना एकत्र येऊन भक्ती करण्याचा मार्ग खुला झाला, ज्यामुळे सामाजिक समता प्रस्थापित होण्यास मदत झाली.

थोडक्यात, संत ज्ञानेश्वरांनी मराठी भाषेला ज्ञानभाषा बनवले, अध्यात्म सामान्य माणसांपर्यंत पोहोचवले, वारकरी संप्रदायाला बळकटी दिली आणि 'पसायदाना'सारख्या विश्वव्यापी प्रार्थनांद्वारे अखिल मानवजातीसाठी एक आदर्श घालून दिला. त्यांचे कार्य महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग बनले आहे.