जैविक विविधता (Biodiversity) म्हणजे पृथ्वीवरील सजीवांमध्ये आढळणारी विविधता होय. ही विविधता तीन मुख्य प्रकारांमध्ये विभागली जाते:

1. आनुवंशिक विविधता (Genetic Diversity):

   एकाच प्रजातीच्या सजीवांमध्ये त्यांच्या जनुकीय रचनेत आढळणाऱ्या फरकांना आनुवंशिक विविधता म्हणतात. म्हणजे, एकाच प्रजातीमधील व्यक्तींमध्ये डीएनए (DNA) पातळीवर आढळणारे सूक्ष्म फरक. उदाहरणार्थ, मानवामध्ये वेगवेगळ्या शारीरिक वैशिष्ट्यांसाठी (रंग, उंची, डोळ्यांचा रंग) जबाबदार असलेली जनुके. ही विविधता प्रजातींना बदलत्या पर्यावरणाशी जुळवून घेण्यास आणि टिकून राहण्यास मदत करते.

2. प्रजाती विविधता (Species Diversity):

   एका विशिष्ट प्रदेशात किंवा पर्यावरणात आढळणाऱ्या वेगवेगळ्या सजीव प्रजातींची संख्या आणि त्यांची सापेक्ष मुबलकता (relative abundance) म्हणजे प्रजाती विविधता. यात वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव आणि बुरशी यांच्या विविध प्रजातींचा समावेश होतो. उदाहरणार्थ, एका विशिष्ट जंगलात किती वेगवेगळ्या प्रकारची झाडे, पक्षी, कीटक आणि प्राणी आहेत, याची गणना करणे. अधिक प्रजाती विविधता असलेले प्रदेश अधिक स्थिर आणि उत्पादक मानले जातात.

3. पर्यावरण प्रणाली विविधता (Ecosystem Diversity):

   एका विशिष्ट प्रदेशात आढळणाऱ्या विविध प्रकारच्या पर्यावरणीय प्रणाली (Ecosystems) आणि त्यांच्यातील वैविध्य म्हणजे पर्यावरण प्रणाली विविधता. यात जंगल, गवताळ प्रदेश, वाळवंट, समुद्र, नद्या, तलाव, दलदलीचे प्रदेश इत्यादी वेगवेगळ्या प्रकारच्या नैसर्गिक अधिवासांचा (habitats) समावेश होतो. प्रत्येक पर्यावरण प्रणालीमध्ये विशिष्ट प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राणी असतात जे तेथील हवामान आणि भौगोलिक परिस्थितीशी जुळवून घेतात. ही विविधता वेगवेगळ्या पर्यावरणात्मक सेवा (ecosystem services) प्रदान करते, जसे की पाणी शुद्धीकरण, परागीभवन आणि हवामान नियमन.

या तिन्ही प्रकारच्या विविधतेमुळे पृथ्वीवरील जीवसृष्टी समृद्ध होते आणि पर्यावरणाचे संतुलन राखण्यास मदत होते.