जैवविविधता

जैविक विविधता (Biodiversity) म्हणजे पृथ्वीवरील सजीवांमध्ये आढळणारी विविधता होय. ही विविधता तीन मुख्य प्रकारांमध्ये विभागली जाते:

1. आनुवंशिक विविधता (Genetic Diversity):

   एकाच प्रजातीच्या सजीवांमध्ये त्यांच्या जनुकीय रचनेत आढळणाऱ्या फरकांना आनुवंशिक विविधता म्हणतात. म्हणजे, एकाच प्रजातीमधील व्यक्तींमध्ये डीएनए (DNA) पातळीवर आढळणारे सूक्ष्म फरक. उदाहरणार्थ, मानवामध्ये वेगवेगळ्या शारीरिक वैशिष्ट्यांसाठी (रंग, उंची, डोळ्यांचा रंग) जबाबदार असलेली जनुके. ही विविधता प्रजातींना बदलत्या पर्यावरणाशी जुळवून घेण्यास आणि टिकून राहण्यास मदत करते.

2. प्रजाती विविधता (Species Diversity):

   एका विशिष्ट प्रदेशात किंवा पर्यावरणात आढळणाऱ्या वेगवेगळ्या सजीव प्रजातींची संख्या आणि त्यांची सापेक्ष मुबलकता (relative abundance) म्हणजे प्रजाती विविधता. यात वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव आणि बुरशी यांच्या विविध प्रजातींचा समावेश होतो. उदाहरणार्थ, एका विशिष्ट जंगलात किती वेगवेगळ्या प्रकारची झाडे, पक्षी, कीटक आणि प्राणी आहेत, याची गणना करणे. अधिक प्रजाती विविधता असलेले प्रदेश अधिक स्थिर आणि उत्पादक मानले जातात.

3. पर्यावरण प्रणाली विविधता (Ecosystem Diversity):

   एका विशिष्ट प्रदेशात आढळणाऱ्या विविध प्रकारच्या पर्यावरणीय प्रणाली (Ecosystems) आणि त्यांच्यातील वैविध्य म्हणजे पर्यावरण प्रणाली विविधता. यात जंगल, गवताळ प्रदेश, वाळवंट, समुद्र, नद्या, तलाव, दलदलीचे प्रदेश इत्यादी वेगवेगळ्या प्रकारच्या नैसर्गिक अधिवासांचा (habitats) समावेश होतो. प्रत्येक पर्यावरण प्रणालीमध्ये विशिष्ट प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राणी असतात जे तेथील हवामान आणि भौगोलिक परिस्थितीशी जुळवून घेतात. ही विविधता वेगवेगळ्या पर्यावरणात्मक सेवा (ecosystem services) प्रदान करते, जसे की पाणी शुद्धीकरण, परागीभवन आणि हवामान नियमन.

या तिन्ही प्रकारच्या विविधतेमुळे पृथ्वीवरील जीवसृष्टी समृद्ध होते आणि पर्यावरणाचे संतुलन राखण्यास मदत होते.

जैविक विविधतेच्या संदर्भात विकसित आणि विकसनशील देशांची भूमिका खालीलप्रमाणे आहे:

दोन्ही प्रकारच्या देशांनी एकत्र येऊन काम करणे आवश्यक आहे, कारण जैवविविधता ही जागतिक समस्या आहे आणि तिच्या संरक्षणासाठी सर्वांचे योगदान आवश्यक आहे.

जैवविविधतेला असणारे धोके:

• आवास ऱ्हास (Habitat Loss):

  जंगलतोड, शहरीकरण आणि शेतीमुळे नैसर्गिक अधिवास नष्ट होत आहेत. यामुळे वन्य जीवांना त्यांच्या नैसर्गिक घरातून विस्थापित व्हावे लागते.

• अतिexploitation (Overexploitation):

  अतिexploitation म्हणजे नैसर्गिक संसाधनांचा गरजेपेक्षा जास्त वापर करणे. उदा. मासेमारी, शिकार, आणि वन उत्पादने.

• प्रदूषण (Pollution):

  रासायनिक आणि कचरा प्रदूषणामुळे जमीन, पाणी आणि हवा दूषित होते, ज्यामुळे जीवनावर नकारात्मक परिणाम होतो.

• हवामान बदल (Climate Change):

  तापमान वाढ आणि अनियमित हवामानामुळे अनेक प्रजाती त्यांच्या अधिवासातून विस्थापित होत आहेत, काहींच्या जीवनावर गंभीर परिणाम होत आहे.

• आक्रमक प्रजाती (Invasive Species):

  बाह्य प्रजातींच्या आगमनामुळे स्थानिक प्रजाती धोक्यात येतात आणि परिसंस्थेचे संतुलन बिघडते.

जैवविविधता ऱ्हासाचे परिणाम:

• परिसंस्थेचे असंतुलन (Ecosystem Imbalance):

  एखाद्या प्रजातीचे नुकसान झाल्यास, अन्नसाखळी आणि संपूर्ण परिसंस्थेचे संतुलन बिघडते.

• आर्थिक नुकसान (Economic Losses):

  जैवविविधतेच्या ऱ्हासामुळे शेती, पर्यटन आणि मत्स्यव्यवसाय यांसारख्या उद्योगांवर नकारात्मक परिणाम होतो.

• नैसर्गिक आपत्तीत वाढ (Increased Natural Disasters):

  जंगलतोड आणि Wetlands (दलदल) नष्ट झाल्यामुळे पूर आणि दुष्काळ यांसारख्या नैसर्गिक आपत्त्यांचा धोका वाढतो.

• मानवी आरोग्यावर परिणाम (Impact on Human Health):

  जैवविविधतेच्या ऱ्हासामुळे नवीन रोग आणि साथी पसरण्याचा धोका वाढतो, तसेच औषधी वनस्पतींच्या कमतरतेमुळे आरोग्य सेवांवर परिणाम होतो.

• सांस्कृतिक आणि सामाजिक परिणाम (Cultural and Social Impacts):

  जैवविविधतेचे नुकसान झाल्यास स्थानिक समुदायांची जीवनशैली, परंपरा आणि संस्कृती धोक्यात येते.

• पवित्र स्थळे आणि वने: अनेक संस्कृतींमध्ये विशिष्ट जागा, वने पवित्र मानली जातात. या जागांवर धार्मिक श्रद्धा असल्याने त्यांचे संरक्षण केले जाते. तेथे वृक्षतोड, शिकार करण्यास मनाई असते, ज्यामुळे नैसर्गिक अधिवास सुरक्षित राहतात.

  Convention on Biological Diversity (CBD) नुसार, स्थानिक आणि पारंपरिक समुदाय जैविक विविधतेचे जतन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

• प्राण्यांबद्दल आदर: काही धर्मांमध्ये विशिष्ट प्राणी पूजनीय मानले जातात. उदाहरणार्थ, भारतात गायीला पवित्र मानले जाते. त्यामुळे लोक त्यांची हत्या करत नाहीत आणि त्यांचे संरक्षण करतात.
• वनस्पतींचे महत्त्व: अनेक संस्कृतींमध्ये विशिष्ट झाडे आणि वनस्पती धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जातात. तुळस, पिंपळ यांसारख्या झाडांना धार्मिक महत्त्व असल्यामुळे त्यांचे जतन केले जाते.
• नैसर्गिक संसाधनांचा आदर: पारंपरिक ज्ञान आणि पद्धतींमध्ये नैसर्गिक संसाधनांचा आदर करणे शिकवले जाते. त्यामुळे नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर जपून केला जातो आणि ती टिकून राहण्यास मदत होते.
• सण आणि उत्सव: निसर्गाशी संबंधित अनेक सण आणि उत्सव साजरे केले जातात. उदाहरणार्थ, होळीमध्ये वृक्षांची पूजा करणे किंवा मकर संक्रांतीला पिकांची पूजा करणे. यामुळे लोकांमध्ये निसर्गाबद्दल जागरूकता वाढते.
• कायदे आणि नियम: काही पारंपरिक समुदायांमध्ये जैविक विविधता टिकवण्यासाठी विशिष्ट कायदे आणि नियम बनवलेले असतात. त्यांचे पालन करणे बंधनकारक असते, ज्यामुळे नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण होते.

थोडक्यात, धार्मिक आणि सांस्कृतिक श्रद्धांमुळे जैविक विविधतेचे संरक्षण करण्यास मदत होते.