जलव्यवस्थापनासाठी भविष्यात अनेक उपाययोजना करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून पाण्याची उपलब्धता सुनिश्चित करता येईल आणि नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण करता येईल. यामध्ये शाश्वत जल व्यवस्थापन (Sustainable Water Management) हा एक महत्त्वाचा दृष्टिकोन आहे, जो वर्तमान आणि भविष्यातील गरजा पूर्ण करण्यासाठी जलसंपत्तीचा कार्यक्षम आणि जबाबदारीने वापर करण्यावर भर देतो.

भावी काळासाठी आवश्यक असलेल्या काही प्रमुख उपाययोजना खालीलप्रमाणे आहेत:

• जलस्रोतांचे संरक्षण आणि संवर्धन: जलप्रदूषण टाळणे आणि जलस्रोतांचे संरक्षण करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यामध्ये नद्या, तलाव आणि भूजल साठे स्वच्छ ठेवणे समाविष्ट आहे.
• पाणी बचतीला प्रोत्साहन (जलसंवर्धन): कार्यक्षम पद्धतींद्वारे पाण्याचा अपव्यय टाळून त्याचा वापर कमी करणे आवश्यक आहे. प्रत्येक थेंबाचे नियोजन आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी जलसंधारणाची चळवळ आवश्यक आहे.
• पावसाचे पाणी साठवणे (Rainwater Harvesting): घरांच्या छतावर पडणारे पावसाचे पाणी टाक्यांमध्ये साठवणे आणि भूजल पातळी सुधारण्यासाठी तलाव, विहिरी आणि बोअरवेलमध्ये पावसाचे पाणी सोडणे हे महत्त्वाचे उपाय आहेत.
• पाण्याचा पुनर्वापर आणि प्रक्रिया (Wastewater Treatment and Reuse): वापरलेल्या पाण्यावर (सांडपाण्यावर) प्रक्रिया करून त्याचा पुनर्वापर करणे (उदा. कृषी किंवा औद्योगिक क्षेत्रात) नैसर्गिक जलस्रोतांवरील ताण कमी करण्यास मदत करते. शहरी सांडपाण्यावर प्रक्रिया करून त्याचा पुन्हा वापर करणे हे शहरी भागातील जलसंकट कमी करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.
• कार्यक्षम सिंचन पद्धती: शेतीमध्ये पाण्याचा वापर कार्यक्षमतेने होण्यासाठी सूक्ष्म सिंचन (Micro-irrigation) जसे की ठिबक सिंचन आणि फवारा सिंचन पद्धतींचा वापर करणे फायदेशीर ठरेल. यामुळे पाण्याची बचत होते आणि पाण्याची कार्यक्षम वापर सुनिश्चित होतो. पीक पद्धतीत बदल करणे आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार शेतीचे नियोजन करणे देखील महत्त्वाचे आहे.
• भूजल व्यवस्थापन: भूजल पातळी वाढवण्यासाठी उपाययोजना करणे आणि भूजलाच्या उपशावर नियंत्रण ठेवणे महत्त्वाचे आहे. भूजल व्यवस्थापनासाठी समुदाय-आधारित मॉडेल उपयुक्त ठरू शकतात.
• जनजागृती आणि शिक्षण: लोकांना पाणी बचतीचे महत्त्व, पाण्याच्या टंचाईबद्दल आणि संवर्धनाबद्दल जागरूक करणे आवश्यक आहे.
• तंत्रज्ञान आणि नवनवीन उपाय: शाश्वत जल व्यवस्थापनासाठी नवनवीन तंत्रज्ञान आणि उपाय विकसित करणे आणि लागू करणे, तसेच समुद्राच्या पाण्याचे शुद्धीकरण (Desalination) यांसारख्या तंत्रज्ञानाचा वापर करणे उपयुक्त ठरू शकते.
• कठोर नियम आणि कायदे: पाण्याचा वापर नियंत्रित करण्यासाठी कडक नियम बनवणे आणि त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी करणे आवश्यक आहे. जलसंपदा धोरणे आणि प्रशासन यांमध्ये सुधारणा घडवणे महत्त्वाचे आहे.
• समावेशक आणि बहु-भागधारक दृष्टिकोन: जलव्यवस्थापनामध्ये सर्व भागधारकांचा (स्थानिक समुदाय, सरकार, स्वयंसेवी संस्था) सक्रिय सहभाग असणे आवश्यक आहे. हे केवळ राष्ट्रीय नाही तर स्थानिक पातळीवरही महत्त्वाचे आहे.
• खोरेनिहाय नियोजन: पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार शहरे, उद्योग आणि शेतीचे नियोजन खोरेनिहाय करणे गरजेचे आहे.
• हवामान बदलाशी जुळवून घेणे: हवामान बदलामुळे पाण्याच्या उपलब्धतेवर होणाऱ्या परिणामांचा सामना करण्यासाठी लवचिक जलव्यवस्थापन प्रणाली विकसित करणे.

भारतात, भौगोलिक आणि हवामानस्तरीय विविधतेमुळे जलव्यवस्थापनाच्या उपाययोजना प्रादेशिक गरजेनुसार असाव्यात. चांगल्या प्रशासनामुळे पाण्याचा वापर आणि व्यवस्थापन प्रभावित करणाऱ्या सामाजिक, आर्थिक, राजकीय आणि प्रशासकीय व्यवस्थांमध्ये समन्वय निर्माण होतो.