पर्यावरण

प्राण्यांचे पर्यावरणातील महत्त्व:

पर्यावरणाचा समतोल राखण्यासाठी आणि पृथ्वीवरील जीवसृष्टी टिकवून ठेवण्यासाठी प्राण्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. ते विविध प्रकारे पर्यावरणाचा अविभाज्य भाग बनतात. त्यांचे पर्यावरणातील महत्त्व खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येते:

• परागीभवन (Pollination): अनेक प्राणी, विशेषतः कीटक (मधमाश्या, फुलपाखरे), पक्षी आणि काही सस्तन प्राणी (उदा. वटवाघुळ), फुलांमधील परागकण एका फुलातून दुसऱ्या फुलावर वाहून नेतात. यामुळे वनस्पतींमध्ये प्रजनन होते आणि फळे व बियांची निर्मिती होते. जगभरातील अन्न उत्पादनासाठी हे परागीभवन अत्यंत आवश्यक आहे.
• बियांचा प्रसार (Seed Dispersal): अनेक प्राणी फळे खातात आणि त्यांच्या विष्ठेद्वारे किंवा त्वचेला चिकटून बिया दूरवर पसरवतात. यामुळे नवीन ठिकाणी वनस्पती वाढतात, जंगलांची पुनर्रचना होते आणि जैवविविधता टिकून राहते.
• अन्नसाखळी आणि अन्नजाळे (Food Chain and Food Web): प्राणी अन्नसाखळीचा अविभाज्य भाग आहेत. शाकाहारी प्राणी वनस्पती खातात, मांसाहारी प्राणी शाकाहारी प्राण्यांना खातात आणि काही प्राणी दोन्ही खातात. हे संतुलन पर्यावरणातील प्रत्येक घटकाची लोकसंख्या नियंत्रित ठेवण्यास मदत करते. अन्नसाखळी बिघडल्यास संपूर्ण परिसंस्थेवर नकारात्मक परिणाम होतो.
• पोषक तत्वांचे चक्रीकरण (Nutrient Cycling): मृत प्राणी आणि वनस्पतींचे अवशेष विघटित करण्याचे काम अनेक सूक्ष्मजीव (बॅक्टेरिया, बुरशी) आणि मोठे प्राणी (उदा. गिधाडे, किडे, अळ्या) करतात. या प्रक्रियेमुळे पोषक तत्वे पुन्हा मातीत मिसळतात, जी वनस्पतींच्या वाढीसाठी आवश्यक असतात. गिधाडे आणि इतर सफाई कामगार (scavengers) मृतदेहांची विल्हेवाट लावून पर्यावरणाची स्वच्छता राखतात.
• जमिनीची सुपीकता आणि वातन (Soil Fertility and Aeration): गांडुळे आणि इतर भूगर्भातील प्राणी मातीमध्ये बोगदे तयार करतात, ज्यामुळे मातीत हवा खेळती राहते (aeration). यामुळे मातीची सुपीकता वाढते आणि पाणी जमिनीत चांगले मुरते.
• कीटक नियंत्रण (Pest Control): अनेक प्राणी नैसर्गिकरित्या कीटकांचे नियंत्रण करतात. उदा. पक्षी, सरडे, बेडूक हे शेतातील पिकांना नुकसान पोहोचवणाऱ्या किड्यांना खातात, ज्यामुळे रासायनिक कीटकनाशकांचा वापर कमी होतो.
• जैवविविधता (Biodiversity): विविध प्रकारचे प्राणी पर्यावरणातील जैवविविधता वाढवतात, जे पर्यावरणाच्या आरोग्यासाठी आणि लवचिकतेसाठी आवश्यक आहे. प्रत्येक प्रजातीची स्वतःची भूमिका असते आणि त्या सर्वांच्या एकत्रित कार्यामुळे परिसंस्था निरोगी राहते.

थोडक्यात, प्राणी केवळ परिसंस्थेचा भाग नाहीत, तर ते परिसंस्थेला कार्यक्षम ठेवण्यासाठी आणि जीवनाचा समतोल राखण्यासाठी आवश्यक असलेले अनेक महत्त्वपूर्ण कार्य करतात. त्यांच्याशिवाय पृथ्वीवरील जीवन आपण पाहतो तसे नसते.

सामाजिक वनीकरण (Social Forestry) म्हणजे समाजाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी आणि पर्यावरणाचे संरक्षण करण्यासाठी समुदायाच्या सहभागाने झाडे लावणे आणि त्यांची काळजी घेणे.

याचे अनेक महत्त्वाचे फायदे आहेत, जे खालीलप्रमाणे स्पष्ट केले आहेत:

• पर्यावरण संरक्षण आणि संतुलन:
  • सामाजिक वनीकरणामुळे हवा शुद्ध होते, कारण झाडे कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेतात आणि ऑक्सिजन बाहेर टाकतात.
  • ते मातीची धूप थांबवण्यास मदत करते, विशेषतः पावसाळ्यात.
  • जमिनीतील पाण्याची पातळी वाढवते, ज्यामुळे भूजल पुनर्भरणात मदत होते.
  • प्रदूषण कमी करते आणि नैसर्गिक पर्यावरणाचे संतुलन राखते.
• ग्रामीण विकास आणि रोजगार निर्मिती:
  • यामुळे ग्रामीण भागात रोजगार निर्माण होतो, जसे की झाडे लावणे, त्यांची देखभाल करणे, नर्सरी चालवणे इत्यादी.
  • स्थानिक लोकांना इंधन, चारा, लहान लाकूड आणि फळे सहज उपलब्ध होतात, ज्यामुळे त्यांच्या मूलभूत गरजा पूर्ण होतात.
  • स्थानिक समुदायांसाठी उत्पन्नाचे नवीन स्रोत निर्माण होतात.
• जैवविविधता संवर्धन:
  • सामाजिक वनीकरणामुळे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राणी प्रजातींसाठी अधिवास (habitat) निर्माण होतो, ज्यामुळे जैवविविधतेचे संवर्धन होते.
  • स्थानिक आणि दुर्मिळ प्रजातींना वाढण्यास आणि टिकून राहण्यास मदत मिळते.
• नैसर्गिक संसाधनांवरील ताण कमी करणे:
  • स्थानिक स्तरावर लाकूड, इंधन आणि चारा उपलब्ध झाल्यामुळे नैसर्गिक जंगलांवरील अवलंबित्व आणि ताण कमी होतो.
  • यामुळे नैसर्गिक जंगलांचे अधिक चांगले संरक्षण होते.
• सामाजिक एकोपा आणि जागरूकता:
  • सामुदायिक सहभागामुळे लोकांमध्ये एकत्र काम करण्याची भावना आणि सामाजिक एकोपा वाढतो.
  • पर्यावरणाचे महत्त्व आणि त्याचे संरक्षण कसे करावे याबद्दल लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण होते.
• शहरी सौंदर्यीकरण:
  • शहरांमध्ये आणि आसपासच्या भागात झाडे लावल्याने परिसर सुंदर आणि हिरवागार दिसतो.
  • हे शहरांतील नागरिकांसाठी स्वच्छ हवा आणि शांत, आल्हाददायक वातावरण प्रदान करते.
• मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य:
  • हिरवीगार झाडे आणि स्वच्छ वातावरणामुळे लोकांचे मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य सुधारते.
  • ताण कमी होतो आणि जीवनात सकारात्मकता येते.

अशा प्रकारे, सामाजिक वनीकरण हे केवळ पर्यावरणासाठीच नव्हे, तर समाजाच्या सर्वांगीण विकासासाठी आणि कल्याणासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

ध्वनीप्रदूषण: एक गंभीर समस्या

आजच्या धावपळीच्या जीवनात ध्वनीप्रदूषण ही एक मोठी आणि गंभीर समस्या बनली आहे, जी मानवी आरोग्य आणि पर्यावरणासाठी धोकादायक आहे. अनावश्यक, कर्कश किंवा त्रासदायक आवाजाला ध्वनीप्रदूषण असे म्हणतात, जो आपल्या दैनंदिन जीवनात अडथळे निर्माण करतो.

ध्वनीप्रदूषणाची प्रमुख कारणे:

• वाहतूक: वाहनांचे हॉर्न, इंजिनचा आवाज, रेल्वे आणि विमानांचा आवाज हे ध्वनीप्रदूषणाचे मुख्य स्त्रोत आहेत. शहरी भागात याची तीव्रता अधिक असते.
• उद्योगधंदे आणि बांधकामे: कारखाने, यंत्रसामग्री, जनरेटर, बांधकाम स्थळांवर वापरले जाणारे मोठे आवाज करणारे उपकरणे यामुळे मोठ्या प्रमाणात ध्वनी प्रदूषण होते.
• सामाजिक कार्यक्रम: लग्न समारंभ, सण, उत्सव, धार्मिक कार्यक्रम आणि राजकीय सभांमध्ये मोठ्या आवाजात लाऊडस्पीकर आणि फटाके वापरले जातात, ज्यामुळे ध्वनीची पातळी वाढते.
• घरगुती उपकरणे: मिक्सर, व्हॅक्यूम क्लीनर, दूरदर्शन आणि म्युझिक सिस्टीमचा मोठा आवाज देखील ध्वनी प्रदूषणात भर घालतो.
• मनोरंजन: चित्रपटगृहे, पब आणि डिस्कोमध्ये मोठ्या आवाजात संगीत वाजवले जाते, ज्यामुळे आजूबाजूच्या परिसरातील लोकांना त्रास होतो.

ध्वनीप्रदूषणाचे गंभीर परिणाम:

• मानवी आरोग्यावर परिणाम:
  • ऐकण्याची क्षमता कमी होणे: सतत मोठ्या आवाजाच्या संपर्कात राहिल्याने ऐकण्याची क्षमता कमी होऊ शकते किंवा कायमची बहिरेपणा येऊ शकतो.
  • तणाव आणि चिंता: ध्वनी प्रदूषणाने लोकांना तणाव, चिडचिडेपणा आणि चिंता यासारख्या मानसिक समस्यांना सामोरे जावे लागते.
  • झोपेचा अभाव: रात्रीच्या वेळी मोठ्या आवाजामुळे झोप लागणे कठीण होते, ज्यामुळे आरोग्याच्या अनेक समस्या निर्माण होतात.
  • उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकार: दीर्घकाळापर्यंत ध्वनीच्या उच्च पातळीच्या संपर्कात राहिल्याने रक्तदाब वाढू शकतो आणि हृदयविकारांचा धोका वाढतो.
  • एकाग्रता कमी होणे: विद्यार्थी आणि काम करणाऱ्या व्यक्तींसाठी एकाग्रता टिकवून ठेवणे कठीण होते, ज्यामुळे त्यांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होतो.
• पर्यावरणावर परिणाम:
  • वन्यजीवांवर परिणाम: पक्षी आणि इतर वन्यजीव त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात शांतता पसंत करतात. ध्वनी प्रदूषणामुळे त्यांचे संवाद साधणे, प्रजनन आणि स्थलांतर यासारख्या नैसर्गिक क्रिया बाधित होतात.
  • जलचर जीव: समुद्रातील जहाजे आणि इतर मानवी उपक्रमांमुळे होणारे आवाज जलचर प्राण्यांच्या संवादात आणि नेव्हिगेशनमध्ये अडथळे निर्माण करतात.

या सर्व कारणांमुळे ध्वनीप्रदूषण ही केवळ एक गैरसोय नसून, एक गंभीर पर्यावरणीय आणि सार्वजनिक आरोग्य समस्या आहे. यावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी वैयक्तिक आणि सामूहिक प्रयत्नांची आवश्यकता आहे, ज्यामध्ये सार्वजनिक जागरूकता, कठोर कायदे आणि तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर यांचा समावेश आहे.

संवर्धनाची गरज अनेक महत्त्वाच्या कारणांमुळे निर्माण झाली आहे. संवर्धन म्हणजे नैसर्गिक संसाधने, वन्यजीव, अधिवास आणि पर्यावरणाचे रक्षण, व्यवस्थापन आणि त्यांचे शाश्वतपणे उपयोग करणे. खालील प्रमुख मुद्दयांमुळे संवर्धनाची गरज स्पष्ट होते:

• नैसर्गिक संसाधनांचे रक्षण:

  पृथ्वीवरील पाणी, हवा, माती, वन आणि खनिजे ही मर्यादित संसाधने आहेत. मानवी वापरामुळे ही संसाधने वेगाने कमी होत आहेत किंवा प्रदूषित होत आहेत. संवर्धनामुळे त्यांचा काळजीपूर्वक वापर करून पुढील पिढ्यांसाठी ती उपलब्ध राहतील याची खात्री करता येते.

• जैवविविधतेचे रक्षण:

  जगातील वनस्पती आणि प्राण्यांच्या अनेक प्रजाती नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत. जंगलतोड, प्रदूषण, हवामान बदल आणि अधिवासांचा नाश यामुळे जैवविविधता धोक्यात आली आहे. प्रत्येक प्रजाती पर्यावरणातील संतुलन राखण्यासाठी महत्त्वाची असते. जैवविविधतेचे रक्षण करणे म्हणजे पर्यावरणाचे आरोग्य राखणे होय.

• पर्यावरण संतुलन राखणे:

  पर्यावरणामध्ये नैसर्गिक संतुलन असणे आवश्यक आहे. कार्बन उत्सर्जन, प्रदूषण आणि जंगलतोड यांसारख्या मानवी क्रियाकलापांमुळे हे संतुलन बिघडले आहे, ज्यामुळे हवामान बदल, जागतिक तापमानवाढ आणि नैसर्गिक आपत्त्या वाढत आहेत. संवर्धनामुळे या बदलांना आळा घालता येतो आणि पर्यावरणाचे नैसर्गिक कार्य व्यवस्थित चालते.

• मानवी आरोग्यासाठी:

  स्वच्छ पाणी, शुद्ध हवा आणि निरोगी माती मानवी आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहेत. प्रदूषित वातावरणामुळे अनेक आरोग्य समस्या निर्माण होतात. संवर्धनामुळे आपल्याला स्वच्छ आणि निरोगी वातावरण मिळते, जे मानवी जीवनासाठी अपरिहार्य आहे.

• आर्थिक महत्त्व:

  वन पर्यटन, औषधी वनस्पती, लाकूड आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने अनेक उद्योगांना आधार देतात. नैसर्गिक अधिवासांचे संवर्धन केल्यास स्थानिकांना रोजगाराच्या संधी मिळतात आणि देशाच्या अर्थव्यवस्थेलाही चालना मिळते. उदा. सुंदरवन सारख्या ठिकाणाचे संवर्धन पर्यटन आणि मत्स्यपालनाला चालना देते.

• भावी पिढ्यांसाठी:

  आपल्या भावी पिढ्यांनाही स्वच्छ आणि समृद्ध नैसर्गिक वारसा मिळायला हवा. आपण आज जे निर्णय घेतो, त्याचा परिणाम त्यांच्या जीवनावर होणार आहे. शाश्वत विकासाच्या दृष्टिकोनातून नैसर्गिक संसाधनांचा वापर करणे हे आपले नैतिक कर्तव्य आहे.

• नैतिक आणि सांस्कृतिक जबाबदारी:

  अनेक संस्कृतींमध्ये निसर्गाला पवित्र मानले जाते आणि त्याची पूजा केली जाते. निसर्गाचे रक्षण करणे ही केवळ पर्यावरणाची गरज नाही, तर ती आपली नैतिक आणि सांस्कृतिक जबाबदारी देखील आहे.

थोडक्यात, संवर्धन केवळ पर्यावरणासाठी नाही, तर मानवाच्या अस्तित्वासाठी, आरोग्यासाठी आणि विकासासाठीही अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

अप्पिको चळवळ १९८३ (Appiko Movement 1983)

अप्पिको चळवळ ही भारतातील, विशेषतः कर्नाटक राज्यातील पश्चिम घाटातील जंगलतोड थांबवण्यासाठी १९८३ मध्ये सुरू झालेली एक महत्त्वपूर्ण पर्यावरण चळवळ होती. 'अप्पिको' हा कन्नड शब्द असून त्याचा अर्थ 'मिठी मारणे' किंवा 'घट्ट धरून ठेवणे' असा होतो. ही चळवळ उत्तर भारतातील प्रसिद्ध 'चिपको आंदोलना'च्या धर्तीवर सुरू करण्यात आली होती.

• प्रारंभ आणि ठिकाण: कर्नाटक राज्यातील उत्तर कन्नड जिल्ह्यात, सिरसी तालुक्यातील सालकणी गावात १९८३ मध्ये या चळवळीला सुरुवात झाली.
• मुख्य कारण:
  • पश्चिम घाटातील हिरवीगार वनसंपदा व्यावसायिक कारणांसाठी मोठ्या प्रमाणावर तोडली जात होती.
  • सरकारच्या धोरणांमुळे स्थानिक लोकांना लाकूड आणि इतर वनोत्पादनासाठी अडचणी येत होत्या, तर व्यावसायिक कंपन्यांना सर्रास वृक्षतोडीची परवानगी मिळत होती.
  • जंगलतोडीमुळे पर्यावरणाचा समतोल बिघडत होता, ज्यामुळे स्थानिक लोकांच्या उपजीविकेवरही परिणाम होत होता.
• नेतृत्व: या चळवळीचे नेतृत्व पर्यावरणाचे कार्यकर्ते पांडुरंग हेगडे यांनी केले. त्यांनी लोकांना एकत्र आणून अहिंसक मार्गाने वृक्षतोडीला विरोध करण्याची प्रेरणा दिली.
• कार्यपद्धती:
  • चिपको आंदोलनाप्रमाणेच, येथील स्थानिक लोकांनी झाडांना मिठी मारून त्यांना तोडण्यापासून वाचवले. वृक्षतोड करणारे जेव्हा झाडे तोडण्यासाठी येत, तेव्हा लोक झाडांना मिठी मारून उभे राहत, त्यामुळे तोडणी थांबत असे.
  • गावोगावी पदयात्रा (फूट मार्च) काढून लोकांना जंगलतोडीचे दुष्परिणाम समजावून सांगितले.
  • अहिंसक प्रतिकाराचा मार्ग अवलंबला.
• उद्दिष्टे:
  • पश्चिम घाटातील मौल्यवान वृक्षांचे संरक्षण करणे.
  • एकपेशीय लागवडीऐवजी (monoculture plantations) विविध प्रकारच्या स्थानिक प्रजातींच्या वृक्षांची लागवड करणे.
  • वनसंवर्धनाबाबत स्थानिक लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे.
  • जंगलावर आधारित उद्योगांसाठी (उदा. कागद कारखाने) वृक्षतोड थांबवणे.
• परिणाम आणि यश:
  • या चळवळीमुळे सरकार आणि लाकूड कंपन्यांवर मोठा दबाव आला.
  • परिणामी, पश्चिम घाटातील अनेक भागांमध्ये व्यावसायिक वृक्षतोडीवर निर्बंध लादले गेले.
  • या चळवळीने केवळ वृक्षतोड थांबवली नाही, तर वनसंवर्धनाचे महत्त्व लोकांपर्यंत पोहोचवले आणि त्यांना आपल्या पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी प्रेरित केले.
  • स्थानिक समुदायाला त्यांच्या हक्कांसाठी आणि पर्यावरणासाठी लढण्याची प्रेरणा दिली.

अप्पिको चळवळ ही भारतातील पर्यावरण चळवळींच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानली जाते, ज्यामुळे पर्यावरणाच्या संरक्षणाचे महत्त्व अधोरेखित झाले.

सेव्ह सायलेंट व्हॅली चळवळ (Save Silent Valley Movement) ही १९७० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात केरळमधील सायलेंट व्हॅलीच्या अद्वितीय उष्णकटिबंधीय सदाहरित वर्षावनांचे संरक्षण करण्यासाठी सुरू झालेली एक महत्त्वपूर्ण पर्यावरण चळवळ होती. ही चळवळ भारताच्या पर्यावरणीय इतिहासातील एक मैलाचा दगड मानली जाते.

• पार्श्वभूमी:

केरळ राज्य विद्युत मंडळाने (KSEB) पलक्कड जिल्ह्यातील कुंतीपुझा नदीवर सायलेंट व्हॅलीमध्ये जलविद्युत प्रकल्प उभारण्याचा प्रस्ताव ठेवला होता. या प्रकल्पातून १२५ मेगावॉट वीज निर्माण करण्याचे उद्दिष्ट होते. तथापि, या प्रकल्पासाठी सुमारे २४० एकर वनजमीन पाण्याखाली जाणार होती, ज्यामुळे सायलेंट व्हॅलीतील समृद्ध जैवविविधतेला आणि विशेषतः दुर्मिळ 'लायन-टेल्ड मॅकाक' (Lion-tailed Macaque) या वानराच्या प्रजातीला धोका निर्माण होणार होता.

• चळवळीची सुरुवात आणि प्रमुख मुद्दे:

१९७० च्या दशकात, विशेषतः १९७८ पासून, केरळमधील पर्यावरणवादी, वैज्ञानिक, साहित्यिक आणि स्थानिक समुदायाने या प्रकल्पाला तीव्र विरोध करण्यास सुरुवात केली. केरळ शास्त्र साहित्य परिषद (KSSP) आणि 'फ्रेंड्स ऑफ सायलेंट व्हॅली' यांसारख्या संघटनांनी या चळवळीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. कवी सुगाथाकुमारी यांनी या चळवळीला भावनिक आवाहन दिले.

• जैवविविधतेचे संरक्षण: सायलेंट व्हॅली हे दुर्मिळ वनस्पती आणि प्राणी प्रजातींचे घर होते, विशेषतः लायन-टेल्ड मॅकाक, जे केवळ या प्रदेशात आढळतात.

• पर्यावरणीय परिणाम: जलविद्युत प्रकल्पामुळे नैसर्गिक परिसंस्थेचे अपरिवर्तनीय नुकसान होईल, असा युक्तिवाद करण्यात आला.

• वैज्ञानिक आणि सार्वजनिक समर्थन: अनेक शास्त्रज्ञ आणि तज्ञांनी प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय धोक्यांवर प्रकाश टाकला, ज्यामुळे जनमत तयार होण्यास मदत झाली.

• केंद्र सरकारचा हस्तक्षेप आणि परिणाम:

या चळवळीने देशभरातील पर्यावरणवाद्यांचे लक्ष वेधले. तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी या प्रकरणात वैयक्तिक रस घेतला, कारण त्या स्वतः पर्यावरणाच्या मुद्द्यांबद्दल जागरूक होत्या. त्यांनी परिस्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी एम. जी. के. मेनन यांच्या अध्यक्षतेखाली एका उच्चस्तरीय समितीची स्थापना केली.

या समितीने प्रकल्पाचे पर्यावरणावर होणारे नकारात्मक परिणाम अधोरेखित केले. समितीच्या शिफारशी आणि जनमताचा दबाव यामुळे अखेरीस भारत सरकारने १९८३ मध्ये हा प्रकल्प रद्द करण्याचा निर्णय घेतला.

• चळवळीचे यश आणि महत्त्व:

१९८४ मध्ये, इंदिरा गांधी यांनी सायलेंट व्हॅलीला राष्ट्रीय उद्यान म्हणून घोषित केले, ज्यामुळे त्याचे कायदेशीर संरक्षण सुनिश्चित झाले.

सेव्ह सायलेंट व्हॅली चळवळ ही भारतातील पर्यावरण चळवळींच्या इतिहासातील एक मोठी यशोगाथा मानली जाते. या चळवळीने लोकांना पर्यावरणाच्या संरक्षणासाठी एकत्र येण्याची प्रेरणा दिली आणि विकासाच्या नावाखाली निसर्गाचा विध्वंस करण्याच्या प्रवृत्तीला आव्हान दिले. यामुळे भारतात पर्यावरणीय जागृती आणि संरक्षणाच्या कायद्यांना बळकटी मिळाली.

१९७३ ची चिपको चळवळ: एक महत्त्वपूर्ण पर्यावरण संरक्षण आंदोलन

चिपको चळवळ (Chipko Movement) हे भारतातील एक ऐतिहासिक आणि अत्यंत महत्त्वाचे पर्यावरण संरक्षण आंदोलन आहे, जे १९७३ मध्ये तत्कालीन उत्तर प्रदेश (आताचे उत्तराखंड) राज्यातील हिमालयाच्या पायथ्याशी सुरू झाले.

१. सुरुवात आणि कारणे:

• ही चळवळ १९७३ मध्ये उत्तराखंडमधील चमोली जिल्ह्याच्या रेनी गावात सुरू झाली.
• स्थानिक गावकऱ्यांचा, विशेषतः महिलांचा, उपजीविकेसाठी आणि नैसर्गिक पर्यावरणाच्या संरक्षणासाठी जंगलांवरील अधिकार जपण्याचा हा प्रयत्न होता.
• लाकूडतोड करणाऱ्या कंत्राटदारांनी मोठ्या प्रमाणावर व्यावसायिक लाकूडतोड सुरू केल्यामुळे पर्यावरणाचा समतोल बिघडत होता आणि स्थानिक लोकांच्या मूलभूत गरजा धोक्यात येत होत्या.

२. प्रमुख नेते आणि सहभागी:

• या चळवळीचे प्रमुख नेते सुंदरलाल बहुगुणा, चंडीप्रसाद भट्ट आणि गौरा देवी हे होते.
• चंडीप्रसाद भट्ट यांनी 'दसोली ग्राम स्वराज्य संघ' (DGSS) या संस्थेची स्थापना करून या चळवळीला दिशा दिली.
• रेनी गावात गौरा देवी यांच्या नेतृत्वाखाली महिलांनी वृक्षतोडीला विरोध केला, जो या चळवळीचा एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला.
• या चळवळीत महिलांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणावर होता, कारण त्यांना जंगलातून मिळणाऱ्या उत्पादनांवर (इंधन, चारा, पाणी) थेट अवलंबून राहावे लागत होते.

३. कार्यपद्धती ('चिपको' करणे):

• या चळवळीचे नाव 'चिपको' या हिंदी शब्दावरून आले आहे, ज्याचा अर्थ 'झाडाला कवटाळणे' किंवा 'मिठी मारणे' असा होतो.
• लाकूडतोड करणाऱ्या कंत्राटदारांचे मजूर झाडे तोडायला आले असता, स्थानिक गावकऱ्यांनी, विशेषतः महिलांनी, झाडांना मिठी मारून त्यांना तोडण्यापासून रोखले.
• या अहिंसक प्रतिकाराने मजूर आणि कंत्राटदारांना माघार घ्यावी लागली.

४. परिणाम आणि महत्त्व:

• चिपको चळवळीमुळे तात्काळ अनेक ठिकाणी झाडांची कत्तल थांबली.
• या चळवळीच्या दबावामुळे तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी उत्तराखंड हिमालयात व्यावसायिक वृक्षतोडीवर १५ वर्षांची बंदी घातली.
• या चळवळीने केवळ भारतातच नव्हे, तर जगभरात पर्यावरण संरक्षण आणि नैसर्गिक संसाधनांच्या शाश्वत वापरासाठी एक नवीन दिशा दिली.
• स्थानिक समुदायांना, विशेषतः महिलांना, नैसर्गिक संसाधनांचे रक्षण करण्यासाठी सक्षम करण्याच्या महत्त्वावर या चळवळीने भर दिला.
• पर्यावरण संवर्धनासाठी जनसामान्यांच्या सहभागाचे हे एक उत्कृष्ट उदाहरण बनले.

चिपको चळवळ ही केवळ झाडे वाचवण्याची चळवळ नव्हती, तर ती मानवी हक्क, स्थानिक समुदायांचे अधिकार आणि पर्यावरणाचा समतोल राखण्याच्या गरजेची एक मजबूत घोषणा होती.

स्रोत: विकिपीडिया - चिपको आंदोलन