पुरातत्त्व विद्या (Archaeology) म्हणजे मानवी इतिहास आणि प्रागैतिहासिक काळातील संस्कृतींचा अभ्यास होय. हा अभ्यास उत्खनन केलेल्या स्थळांवरून मिळालेल्या भौतिक अवशेषांच्या (artifacts), वास्तूंच्या (structures) आणि पर्यावरणाच्या (ecofacts) विश्लेषणाद्वारे केला जातो. या विद्याशाखेद्वारे भूतकाळातील मानवी जीवनशैली, सामाजिक रचना, तंत्रज्ञान, कला, धर्म आणि पर्यावरणाशी असलेले संबंध समजून घेण्याचा प्रयत्न केला जातो.

• भौतिक अवशेषांवर लक्ष केंद्रित: पुरातत्त्व विद्या प्रामुख्याने मानवाने मागे ठेवलेल्या भौतिक अवशेषांवर (उदा. मातीची भांडी, हत्यारे, दागिने, इमारतींचे अवशेष, हाडे, बियाणे) लक्ष केंद्रित करते. हे अवशेष भूतकाळातील मानवी क्रियाकलापांचे पुरावे देतात.
• वैज्ञानिक पद्धतींचा वापर: उत्खनन, नमुना गोळा करणे, विश्लेषण आणि पुराव्यांचे मूल्यांकन करण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धती आणि तंत्रे वापरली जातात. कार्बन डेटिंग, डीएनए विश्लेषण, भूभौतिकीय सर्वेक्षण (geophysical surveys) यांसारख्या तंत्रज्ञानाचा वापर होतो.
• आंतरविद्याशाखीय स्वरूप: ही विद्याशाखा इतिहास, मानववंशशास्त्र (anthropology), भूगर्भशास्त्र (geology), रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र, जीवशास्त्र आणि पर्यावरणीय विज्ञान यांसारख्या अनेक क्षेत्रांतील ज्ञानाचा उपयोग करते.
• संदर्भ आणि स्थानाचे महत्त्व: कोणत्याही वस्तूचे किंवा अवशेषाचे महत्त्व ते कोणत्या ठिकाणी आणि कोणत्या संदर्भात (context) सापडले यावर अवलंबून असते. केवळ वस्तू मिळणे महत्त्वाचे नाही, तर तिचा आजूबाजूच्या परिस्थितीशी काय संबंध होता, हे समजून घेणे महत्त्वाचे असते.
• उत्खनन ही एक विनाशकारी प्रक्रिया: उत्खनन ही एक अपरिवर्तनीय (irreversible) प्रक्रिया आहे. एकदा एखादे स्थळ खणले की, ते पुन्हा पूर्वीसारखे करता येत नाही. त्यामुळे प्रत्येक टप्प्यावर काळजीपूर्वक नोंदणी (documentation) करणे अत्यंत महत्त्वाचे असते.
• भूतकाळाचे पुनर्निर्माण: सापडलेल्या तुटक पुराव्यांच्या आधारे पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ भूतकाळातील संस्कृती, जीवनशैली आणि घटनांचे पुनर्निर्माण करण्याचा प्रयत्न करतात. हे एक कोडे जुळवण्यासारखे असते.
• दीर्घकालीन अभ्यास: पुरातत्त्व विद्या मानवी इतिहासातील हजारो वर्षांच्या कालावधीचा अभ्यास करते, ज्यामध्ये लिखित पुरावे उपलब्ध नसलेल्या प्रागैतिहासिक काळाचाही समावेश असतो.
• सांस्कृतिक वारसा जतन करणे: ही विद्या केवळ भूतकाळाचा अभ्यास करत नाही, तर मानवी इतिहासाचे अवशेष आणि सांस्कृतिक वारसा यांचे संरक्षण आणि संवर्धन करण्याचे काम देखील करते.