10व्या ते 11व्या शतकाचा इतिहास (इ.स. 901 ते 1100)

हे दोन शतके जगाच्या अनेक भागांमध्ये महत्त्वपूर्ण बदल, संघर्ष आणि सांस्कृतिक विकासाने भरलेले होते. अनेक साम्राज्ये उदयास आली, काहींचा अस्त झाला आणि नवीन सामाजिक-राजकीय व्यवस्था आकार घेऊ लागल्या.

युरोप:

• पवित्र रोमन साम्राज्य (Holy Roman Empire): ओटो महान (Otto the Great) याच्या नेतृत्वाखाली 10व्या शतकात पवित्र रोमन साम्राज्याची पुनर्स्थापना झाली. हे साम्राज्य मध्य युरोपातील एक प्रमुख शक्ती बनले. या काळात सम्राट आणि पोप यांच्यातील सत्तासंघर्ष सुरू झाला, जो पुढील शतकांमध्ये अधिक तीव्र झाला.
• वायकिंग्सचा प्रभाव: वायकिंग्सचा काळ हळूहळू संपत आला असला तरी, त्यांनी युरोपभर अनेक वस्त्या आणि राज्ये स्थापन केली होती (उदा. नॉर्मंडी, इंग्लंडचा काही भाग).
• नॉर्मन विजय (Norman Conquest): 1066 मध्ये, विल्यम द कॉन्करर (William the Conqueror) या नॉर्मन ड्युकने इंग्लंडवर आक्रमण करून हेस्टिंग्जच्या युद्धात विजय मिळवला. या घटनेमुळे इंग्लंडच्या इतिहासात मोठा बदल झाला आणि तेथे नॉर्मन राजवट सुरू झाली, ज्यामुळे इंग्रजी भाषा आणि संस्कृतीवर मोठा प्रभाव पडला.
• पूर्व-पश्चिम ख्रिश्चन फूट (East-West Schism): 1054 मध्ये, रोममधील पोप आणि कॉन्स्टँटिनोपल येथील पेट्रिआर्क यांच्यातील मतभेदांमुळे ख्रिश्चन चर्चमध्ये मोठी फूट पडली, ज्यामुळे रोमन कॅथोलिक आणि ईस्टर्न ऑर्थोडॉक्स चर्च असे दोन स्वतंत्र पंथ निर्माण झाले.
• बायझंटाईन साम्राज्य (Byzantine Empire): पूर्वेकडील बायझंटाईन साम्राज्य हे अजूनही एक मोठी शक्ती होते. 10व्या शतकात मॅसेडोनियन राजवंशाने त्याचा विस्तार केला आणि कला, साहित्य व संस्कृतीचा विकास साधला. तथापि, 11व्या शतकाच्या उत्तरार्धात (1071 मधील मानझिकर्टच्या युद्धानंतर) सेल्जूक तुर्कांमुळे त्यांना अनातोलियामध्ये मोठ्या प्रदेशाचा ताबा गमवावा लागला.

इस्लामी जग (मध्यपूर्व आणि उत्तर आफ्रिका):

• अब्बासिद खिलाफत (Abbasid Caliphate): अब्बासिद खिलाफत बाग्दादमध्ये नाममात्र सत्तेवर असली तरी, तिची खरी शक्ती कमी झाली होती. अनेक प्रादेशिक राजवंशांनी (उदा. फातिमिद, बुईद, सेल्जूक) स्वतःची सत्ता प्रस्थापित केली होती.
• फातिमिद खिलाफत (Fatimids): इजिप्तमध्ये फातिमिद खिलाफतने आपली सत्ता मजबूत केली होती आणि कैरो हे शहर एक प्रमुख सांस्कृतिक व शैक्षणिक केंद्र बनले होते.
• सेल्जूक साम्राज्य (Seljuk Empire): 11व्या शतकात सेल्जूक तुर्कांनी मध्य आशियातून पश्चिम आशियात मोठ्या प्रमाणात विस्तार केला. त्यांनी अब्बासिद खिलाफतीला नाममात्र सत्ता म्हणून कायम ठेवून, प्रत्यक्ष सत्ता हाती घेतली. त्यांनी बायझंटाईन साम्राज्याचा पराभव करून अनातोलियामध्ये तुर्की प्रभाव वाढवला, ज्यामुळे पुढे ऑट्टोमन साम्राज्याचा मार्ग मोकळा झाला.
• इस्लामचा सुवर्णकाळ: गणित, खगोलशास्त्र, वैद्यकशास्त्र आणि तत्त्वज्ञानात या काळात मोठे शोध आणि विकास झाले. इब्न सिना (एव्हिसेन्ना) सारख्या विद्वानांनी महत्त्वपूर्ण ग्रंथ लिहिले.

आशिया:

• चीन (सॉंग राजवंश): चीनमध्ये सॉंग राजवंश (960-1279) प्रस्थापित झाला. या काळात चीनने प्रचंड आर्थिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक प्रगती केली. दारूगोळा, छपाई, दिशादर्शक होकायंत्र यांसारख्या अनेक शोधांचा वापर या काळात वाढला. त्यांची प्रशासकीय व्यवस्था अत्यंत प्रभावी होती आणि कला व साहित्याचा विकास झाला.
• भारत: भारतात अनेक प्रादेशिक राज्ये होती. दक्षिणेकडे चोळ साम्राज्य (Chola Dynasty) आपल्या शिखरावर पोहोचले होते, त्यांनी नौदलाच्या सामर्थ्याने आग्नेय आशियात आपला प्रभाव विस्तारला. उत्तरेकडे, महमूद गझनवीने 10व्या शतकाच्या अखेरीस आणि 11व्या शतकाच्या सुरुवातीस अनेकदा भारतावर आक्रमण केले, ज्यामुळे अनेक राज्ये विस्कळीत झाली.
• जपान: जपानमध्ये हेईयान काळाचा (Heian Period) उत्तरार्ध सुरू होता. फुजीवारा (Fujiwara) घराण्याची सत्ता होती, परंतु या काळात प्रांतीय समुराई वर्गाचा प्रभाव हळूहळू वाढू लागला, ज्यामुळे पुढील काळात सामंती युगाची (Feudal Era) सुरुवात झाली.
• आग्नेय आशिया: ख्मेर साम्राज्य (Khmer Empire) आपल्या शिखरावर पोहोचले होते आणि 12व्या शतकात अंगकोर वाट (Angkor Wat) मंदिराच्या बांधकामाला सुरुवात झाली. श्रीविजय साम्राज्याचा (Srivijaya Empire) सागरी व्यापार आणि सांस्कृतिक प्रभाव कायम होता.

सारांश:

10वे आणि 11वे शतक हे जागतिक स्तरावर संक्रमणाचे आणि विकासाचे होते. युरोपमध्ये सामंती व्यवस्था आणि चर्चची वाढती सत्ता दिसून आली, तर बायझंटाईन साम्राज्य आणि इस्लामिक जग त्यांच्यातील शक्ती संघर्