मध्ययुगीन इतिहास
0
Answer link
10व्या ते 11व्या शतकाचा इतिहास (इ.स. 901 ते 1100)
हे दोन शतके जगाच्या अनेक भागांमध्ये महत्त्वपूर्ण बदल, संघर्ष आणि सांस्कृतिक विकासाने भरलेले होते. अनेक साम्राज्ये उदयास आली, काहींचा अस्त झाला आणि नवीन सामाजिक-राजकीय व्यवस्था आकार घेऊ लागल्या.
युरोप:
- पवित्र रोमन साम्राज्य (Holy Roman Empire): ओटो महान (Otto the Great) याच्या नेतृत्वाखाली 10व्या शतकात पवित्र रोमन साम्राज्याची पुनर्स्थापना झाली. हे साम्राज्य मध्य युरोपातील एक प्रमुख शक्ती बनले. या काळात सम्राट आणि पोप यांच्यातील सत्तासंघर्ष सुरू झाला, जो पुढील शतकांमध्ये अधिक तीव्र झाला.
- वायकिंग्सचा प्रभाव: वायकिंग्सचा काळ हळूहळू संपत आला असला तरी, त्यांनी युरोपभर अनेक वस्त्या आणि राज्ये स्थापन केली होती (उदा. नॉर्मंडी, इंग्लंडचा काही भाग).
- नॉर्मन विजय (Norman Conquest): 1066 मध्ये, विल्यम द कॉन्करर (William the Conqueror) या नॉर्मन ड्युकने इंग्लंडवर आक्रमण करून हेस्टिंग्जच्या युद्धात विजय मिळवला. या घटनेमुळे इंग्लंडच्या इतिहासात मोठा बदल झाला आणि तेथे नॉर्मन राजवट सुरू झाली, ज्यामुळे इंग्रजी भाषा आणि संस्कृतीवर मोठा प्रभाव पडला.
- पूर्व-पश्चिम ख्रिश्चन फूट (East-West Schism): 1054 मध्ये, रोममधील पोप आणि कॉन्स्टँटिनोपल येथील पेट्रिआर्क यांच्यातील मतभेदांमुळे ख्रिश्चन चर्चमध्ये मोठी फूट पडली, ज्यामुळे रोमन कॅथोलिक आणि ईस्टर्न ऑर्थोडॉक्स चर्च असे दोन स्वतंत्र पंथ निर्माण झाले.
- बायझंटाईन साम्राज्य (Byzantine Empire): पूर्वेकडील बायझंटाईन साम्राज्य हे अजूनही एक मोठी शक्ती होते. 10व्या शतकात मॅसेडोनियन राजवंशाने त्याचा विस्तार केला आणि कला, साहित्य व संस्कृतीचा विकास साधला. तथापि, 11व्या शतकाच्या उत्तरार्धात (1071 मधील मानझिकर्टच्या युद्धानंतर) सेल्जूक तुर्कांमुळे त्यांना अनातोलियामध्ये मोठ्या प्रदेशाचा ताबा गमवावा लागला.
इस्लामी जग (मध्यपूर्व आणि उत्तर आफ्रिका):
- अब्बासिद खिलाफत (Abbasid Caliphate): अब्बासिद खिलाफत बाग्दादमध्ये नाममात्र सत्तेवर असली तरी, तिची खरी शक्ती कमी झाली होती. अनेक प्रादेशिक राजवंशांनी (उदा. फातिमिद, बुईद, सेल्जूक) स्वतःची सत्ता प्रस्थापित केली होती.
- फातिमिद खिलाफत (Fatimids): इजिप्तमध्ये फातिमिद खिलाफतने आपली सत्ता मजबूत केली होती आणि कैरो हे शहर एक प्रमुख सांस्कृतिक व शैक्षणिक केंद्र बनले होते.
- सेल्जूक साम्राज्य (Seljuk Empire): 11व्या शतकात सेल्जूक तुर्कांनी मध्य आशियातून पश्चिम आशियात मोठ्या प्रमाणात विस्तार केला. त्यांनी अब्बासिद खिलाफतीला नाममात्र सत्ता म्हणून कायम ठेवून, प्रत्यक्ष सत्ता हाती घेतली. त्यांनी बायझंटाईन साम्राज्याचा पराभव करून अनातोलियामध्ये तुर्की प्रभाव वाढवला, ज्यामुळे पुढे ऑट्टोमन साम्राज्याचा मार्ग मोकळा झाला.
- इस्लामचा सुवर्णकाळ: गणित, खगोलशास्त्र, वैद्यकशास्त्र आणि तत्त्वज्ञानात या काळात मोठे शोध आणि विकास झाले. इब्न सिना (एव्हिसेन्ना) सारख्या विद्वानांनी महत्त्वपूर्ण ग्रंथ लिहिले.
आशिया:
- चीन (सॉंग राजवंश): चीनमध्ये सॉंग राजवंश (960-1279) प्रस्थापित झाला. या काळात चीनने प्रचंड आर्थिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक प्रगती केली. दारूगोळा, छपाई, दिशादर्शक होकायंत्र यांसारख्या अनेक शोधांचा वापर या काळात वाढला. त्यांची प्रशासकीय व्यवस्था अत्यंत प्रभावी होती आणि कला व साहित्याचा विकास झाला.
- भारत: भारतात अनेक प्रादेशिक राज्ये होती. दक्षिणेकडे चोळ साम्राज्य (Chola Dynasty) आपल्या शिखरावर पोहोचले होते, त्यांनी नौदलाच्या सामर्थ्याने आग्नेय आशियात आपला प्रभाव विस्तारला. उत्तरेकडे, महमूद गझनवीने 10व्या शतकाच्या अखेरीस आणि 11व्या शतकाच्या सुरुवातीस अनेकदा भारतावर आक्रमण केले, ज्यामुळे अनेक राज्ये विस्कळीत झाली.
- जपान: जपानमध्ये हेईयान काळाचा (Heian Period) उत्तरार्ध सुरू होता. फुजीवारा (Fujiwara) घराण्याची सत्ता होती, परंतु या काळात प्रांतीय समुराई वर्गाचा प्रभाव हळूहळू वाढू लागला, ज्यामुळे पुढील काळात सामंती युगाची (Feudal Era) सुरुवात झाली.
- आग्नेय आशिया: ख्मेर साम्राज्य (Khmer Empire) आपल्या शिखरावर पोहोचले होते आणि 12व्या शतकात अंगकोर वाट (Angkor Wat) मंदिराच्या बांधकामाला सुरुवात झाली. श्रीविजय साम्राज्याचा (Srivijaya Empire) सागरी व्यापार आणि सांस्कृतिक प्रभाव कायम होता.
सारांश:
10वे आणि 11वे शतक हे जागतिक स्तरावर संक्रमणाचे आणि विकासाचे होते. युरोपमध्ये सामंती व्यवस्था आणि चर्चची वाढती सत्ता दिसून आली, तर बायझंटाईन साम्राज्य आणि इस्लामिक जग त्यांच्यातील शक्ती संघर्
0
Answer link
महमूद गावान, बहमनी सल्तनतीचे एक प्रभावी वजीर (पंतप्रधान) होते. त्यांनी सल्तनतीला मजबूत करण्यासाठी आणि प्रशासन सुधारण्यासाठी अनेक महत्त्वपूर्ण सुधारणा केल्या. त्यांच्या प्रमुख सुधारणा खालीलप्रमाणे आहेत:
- प्रशासकीय सुधारणा:
- त्यांनी प्रांतांचे (ताराफ) प्रशासन अधिक कार्यक्षम बनवण्यासाठी त्यांना लहान युनिट्समध्ये विभागले. यामुळे प्रांतीय गव्हर्नरांच्या (ताराफदार) अधिकारांवर नियंत्रण आले.
- केंद्र सरकारचा प्रांतांवरील ताबा वाढवला आणि प्रशासकीय भ्रष्टाचार कमी करण्याचा प्रयत्न केला.
- न्यायव्यवस्थेत सुधारणा केल्या आणि न्यायाची अंमलबजावणी अधिक न्यायपूर्ण बनवली.
- सैनिकी सुधारणा:
- त्यांनी बहमनी सैन्याची पुनर्रचना केली. शिस्त कठोर केली आणि लष्कराची कार्यक्षमता वाढवली.
- युद्धाच्या नवीन तंत्रांचा आणि शस्त्रास्त्रांचा (उदा. दारूगोळा, तोफा) वापर सुरू केला, ज्यामुळे लष्करी ताकद वाढली.
- सैन्यात निष्ठा आणि गुणवत्तेला महत्त्व दिले, ज्यामुळे गटबाजी कमी झाली.
- आर्थिक सुधारणा:
- जमीन महसूल प्रणालीत सुधारणा केल्या. जमिनीची मोजणी करून तिच्या उत्पादनक्षमतेनुसार महसूल निश्चित केला. यामुळे शेतकऱ्यांवरचा बोजा कमी झाला आणि राज्याचा महसूल वाढला.
- अन्यायकारक कर रद्द केले आणि व्यापार व उद्योगाला प्रोत्साहन दिले.
- शैक्षणिक सुधारणा:
- त्यांनी बिदर येथे एक भव्य मदरसा (शिक्षण संस्था) स्थापन केली. ही मदरसा तत्कालीन काळात शिक्षण आणि ज्ञानाचे एक मोठे केंद्र बनली.
- या मदरसामध्ये धार्मिक अभ्यासाव्यतिरिक्त गणित, विज्ञान, तत्त्वज्ञान यांसारख्या विषयांनाही प्रोत्साहन दिले गेले.
या सुधारणांमुळे बहमनी सल्तनत काही काळ अत्यंत समृद्ध आणि शक्तिशाली बनली होती.
0
Answer link
चंगेज खानने भारतावर आक्रमण न करण्याचे अनेक कारणे आहेत:
- भौगोलिक अडथळे:
- चंगेज खानच्या साम्राज्यापासून भारत दूर होता.
- हिमालय पर्वतरांगा आणि मोठे वाळवंट यांसारख्या भौगोलिक अडथळ्यांमुळे सैन्य आणि रसद पोहोचवणे कठीण होते.
- राजकीय परिस्थिती:
- त्यावेळी दिल्ली सल्तनत इल्तुतमिशच्या नेतृत्वाखाली स्थिर होती.
- इल्तुतमिशने चंगेज खानच्या संभाव्य आक्रमणास तोंड देण्यासाठी आपली सैन्य शक्ती मजबूत केली होती.
- हवामान:
- भारतातील उष्ण आणि दमट हवामान मंगोल सैनिकांसाठी अनुकूल नव्हते.
- अशा हवामानात दीर्घकाळपर्यंत लढणे त्यांच्यासाठी कठीण होते.
- इतरत्र व्यस्तता:
- चंगेज खान मध्य आशिया आणि पूर्वेकडील इतर प्रदेशांमध्ये conquest (विजय) मिळवण्यात व्यस्त होता.
- त्यामुळे त्याचे भारतावर आक्रमण करण्याचे प्राधान्य कमी झाले.
- राजनैतिक संबंध:
- इल्तुतमिशने चंगेज खानच्या दूतांना आदराने वागणूक दिली आणि त्याच्याशी चांगले संबंध ठेवण्याचा प्रयत्न केला.
- यामुळे चंगेज खानचे भारतावर आक्रमण करण्याचे मन वळले असावे.
या सर्व कारणांमुळे चंगेज खानने भारतावर आक्रमण केले नाही.
0
Answer link
महाराष्ट्राच्या इतिहासात यादव कालखंडाला विशेष महत्त्व आहे. याचे कारण खालीलप्रमाणे:
- राजकीय महत्त्व:
- यादव घराण्याने महाराष्ट्रावर सुमारे साडेतीनशे वर्षे राज्य केले.
(स्रोत: संदर्भ १)
- देवगिरी (दौलताबाद) ही त्यांची राजधानी होती आणि त्यांनी एक मजबूत साम्राज्य उभारले.
- यादवांच्या काळात महाराष्ट्रात राजकीय स्थिरता नांदत होती.
- यादव घराण्याने महाराष्ट्रावर सुमारे साडेतीनशे वर्षे राज्य केले.
- सांस्कृतिक महत्त्व:
- यादव काळात मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.
(स्रोत: संदर्भ २)
- मराठी साहित्य आणि संस्कृतीचा विकास झाला.
- ज्ञानेश्वर, नामदेव, मुकुंदराज यांसारख्या संतांनी याच काळात आपले विचार लोकांपर्यंत पोहोचवले.
- महानुभाव पंथाचा उदय याच काळात झाला.
- यादव काळात मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला.
- कला आणि स्थापत्यशास्त्र:
- यादव काळात हेमाडपंथी शैलीतील मंदिरांची निर्मिती झाली.
(स्रोत: संदर्भ ३)
- अनेक जुन्या मंदिरांचा जीर्णोद्धार करण्यात आला.
- कला आणि स्थापत्यशास्त्रामध्ये नवीन तंत्रांचा वापर सुरू झाला.
- यादव काळात हेमाडपंथी शैलीतील मंदिरांची निर्मिती झाली.
- सामाजिक महत्त्व:
- यादव काळात समाजात धार्मिक सहिष्णुता होती.
- विविध जाती आणि पंथांमध्ये सलोखा होता.
- कृषी आणि व्यापार क्षेत्रात सुधारणा झाली.
संदर्भ:
- महाराष्ट्राचा इतिहास - विकिपीडिया: https://mr.wikipedia.org/wiki/महाराष्ट्राचा_इतिहास
- यादव राजघराणे - भारत डिस्कवरी: https://bharatdiscovery.org/india/यादव_राजघराणे
- मराठी विश्वकोश - यादव: https://vishwakosh.marathi.gov.in/3037
यादव कालखंड हा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा आणि समृद्ध कालखंड होता.
2
Answer link
मूळच्या [बादाख्शान] येथील ताजिक वंशात जन्मलेल्या अल्लाउद्दीन हसन बहामनी उर्फ हसनगंगू याने इ. स. १३४७ साली ही सल्तनत स्थापन केली. बहामनी राज्याची राजभाषा मराठी होती, हसनच्या नंतर त्याचा पुत्र मुहम्मदशाह पहिला हा सुलतान बनला व त्याच्याच काळात सर्वप्रथम स्फोटक दारूचा वापर बुक्का विरुद्ध करण्यात आला.
0
Answer link
अकबराचे धार्मिक धोरण 'सुलह-ए-कुल' (सर्वांसाठी शांतता) या तत्वावर आधारित होते. त्याला सर्व धर्मांबद्दल आदर होता आणि त्याने धार्मिक सहिष्णुतेचे धोरण स्वीकारले.
अकबराच्या धार्मिक धोरणाची काही ठळक वैशिष्ट्ये:
- इबादतखाना: अकबराने 1575 मध्ये फतेहपूर सिक्री येथे इबादतखाना (प्रार्थना घर) बांधला, जिथे विविध धर्मांचे विद्वान धार्मिक आणि तात्विक विषयांवर चर्चा करत असत.
- दीन-ए-इलाही: 1582 मध्ये, अकबराने 'दीन-ए-इलाही' नावाचा एक नवीन धर्म सुरू केला, ज्यामध्ये सर्व धर्मांतील सर्वोत्तम तत्त्वांचा समावेश होता. हा धर्म Tolerance, reason आणि justice यावर आधारलेला होता.
- जजिया कर रद्द: अकबराने 1564 मध्ये गैर-मुस्लिमांवर लादलेला 'जजिया' कर रद्द केला.
- धार्मिक अनुवाद: त्याने अनेक हिंदू धार्मिक ग्रंथांचे फारसीमध्ये भाषांतर करण्यास प्रोत्साहन दिले.
- सर्वधर्म समभाव: अकबराने आपल्या प्रशासनात हिंदू आणि इतर गैर-मुस्लिमांना उच्च पदे दिली.
अकबराच्या धार्मिक धोरणाने मुगल साम्राज्यात धार्मिक सलोखा आणि सामाजिक सौहार्द वाढवण्यास मदत केली.
अकाउंट उघडा
अकाउंट उघडून उत्तर चा सर्वाधिक फायदा मिळवा.
जुने अकाउंट आहे?