व्हेंटिलेटरवर असलेल्या रुग्णाची प्रक्रिया ही एक गुंतागुंतीची वैद्यकीय प्रक्रिया असते, ज्यामध्ये रुग्णाच्या फुफ्फुसांना आधार देण्यासाठी यांत्रिक उपकरणाचा वापर केला जातो. व्हेंटिलेटर (ज्याला 'जीवनरक्षक यंत्र' असेही म्हणतात) रुग्णाला श्वास घेण्यास मदत करते किंवा रुग्णाच्या वतीने श्वास घेते. यामुळे रुग्णाच्या शरीरात ऑक्सिजन पोहोचतो आणि कार्बन डायऑक्साइड बाहेर काढला जातो.

व्हेंटिलेटरवरील रुग्णाची सामान्य प्रक्रिया खालीलप्रमाणे असते:

1. रुग्णाला व्हेंटिलेटरची गरज कधी भासते?
   • जेव्हा रुग्णाची फुफ्फुसे नीट काम करत नाहीत किंवा श्वास घेण्यास खूप त्रास होतो.
   • तीव्र श्वसन विकार (उदा. न्यूमोनिया, ARDS, COPD चा तीव्र झटका).
   • मेंदूला झालेली इजा किंवा स्ट्रोकमुळे श्वास नियंत्रित करण्याची क्षमता कमी होणे.
   • मोठ्या शस्त्रक्रियेनंतर, जेव्हा शरीर रिकव्हर होत असते.
   • गंभीर दुखापत किंवा आजारामुळे शरीरात खूप अशक्तपणा येणे.
2. इंट्यूबेशन (Intubation):
   • व्हेंटिलेटर सुरू करण्यापूर्वी, बहुतेकदा रुग्णाला इंट्यूबेट (intubate) करावे लागते. यामध्ये, एक लवचिक नळी (एंडोट्रॅशियल ट्यूब - ETT) रुग्णाच्या तोंडातून श्वासनलिकेपर्यंत (windpipe) टाकली जाते. यामुळे व्हेंटिलेटरद्वारे हवा थेट फुफ्फुसात पोहोचते.
   • ही प्रक्रिया करण्यासाठी रुग्णाला भूल (sedation) दिली जाते.
3. व्हेंटिलेटर जोडणे आणि सेटिंग्ज (Connecting to Ventilator and Settings):
   • इंट्यूबेशननंतर, ही नळी व्हेंटिलेटर मशीनला जोडली जाते.
   • डॉक्टर आणि श्वसनोपचार तज्ञ (Respiratory Therapists) रुग्णाच्या गरजेनुसार व्हेंटिलेटरची सेटिंग्ज (उदा. श्वासोच्छवासाची गती, हवेचा दाब, ऑक्सिजनचे प्रमाण) काळजीपूर्वक सेट करतात. ही सेटिंग्ज रुग्णाच्या स्थितीनुसार वेळोवेळी बदलली जातात.
4. रुग्णाची स्थिती:
   • व्हेंटिलेटरवर असताना बहुतेक रुग्णांना शांत झोपेसाठी किंवा अस्वस्थता कमी करण्यासाठी उपशामक (sedative) औषधे दिली जातात, कारण नळीमुळे किंवा मशीनमुळे त्यांना त्रास होऊ शकतो.
   • काही रुग्णांना स्नायू शिथिल करणारी (muscle relaxants) औषधे देखील दिली जातात, ज्यामुळे ते मशीनशी संघर्ष करत नाहीत आणि उपचार अधिक प्रभावी ठरतात.
5. सतत निरीक्षण (Continuous Monitoring):
   • व्हेंटिलेटरवरील रुग्णावर २४ तास लक्ष ठेवले जाते. यामध्ये हृदयगती, रक्तदाब, ऑक्सिजनची पातळी, श्वासोच्छ्वास, शरीराचे तापमान आणि फुफ्फुसाचे कार्य यांवर सतत लक्ष ठेवले जाते.
   • रक्तातील वायूंचे (blood gases) नियमितपणे परीक्षण केले जाते, ज्यामुळे ऑक्सिजन आणि कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण तपासले जाते.
6. इतर उपचार:
   • रुग्णाला नळीद्वारे (feeding tube) किंवा शिरेवाटे (IV) पोषण दिले जाते.
   • फुफ्फुसात जमा झालेला कफ आणि स्राव बाहेर काढण्यासाठी सक्शनिंग (suctioning) केले जाते.
   • संक्रमण टाळण्यासाठी काळजी घेतली जाते आणि आवश्यकतेनुसार प्रतिजैविके (antibiotics) दिली जातात.
   • रुग्णाला बेडसोर्स (bedsores) टाळण्यासाठी आणि रक्ताभिसरण सुधारण्यासाठी नियमितपणे स्थिती बदलली जाते. काहीवेळा फिजिओथेरपी देखील केली जाते.
7. व्हेंटिलेटरवरून काढण्याची प्रक्रिया (Weaning off the Ventilator):
   • जेव्हा रुग्णाची स्थिती सुधारते आणि फुफ्फुसे स्वतःहून काम करण्यास तयार होतात, तेव्हा त्यांना हळूहळू व्हेंटिलेटरवरून काढले जाते. या प्रक्रियेला 'वीनिंग' (weaning) म्हणतात.
   • यामध्ये व्हेंटिलेटरचा सपोर्ट हळूहळू कमी केला जातो आणि रुग्णाला स्वतःहून श्वास घेण्यास प्रोत्साहन दिले जाते.
   • वीनिंग प्रक्रिया यशस्वी झाल्यावर, नळी काढली जाते (extubation).
8. एक्सट्यूबेशननंतरची काळजी (Post-Extubation Care):
   • नळी काढल्यानंतर रुग्णावर काही काळ बारीक लक्ष ठेवले जाते, जेणेकरून श्वासोच्छ्वासाची कोणतीही समस्या उद्भवणार नाही याची खात्री केली जाते.
   • काही रुग्णांना श्वासोच्छ्वासासाठी थोडा काळ ऑक्सिजन सपोर्ट (उदा. नाकावाटे ऑक्सिजन) दिला जातो.

व्हेंटिलेटरवर असणे ही एक गंभीर स्थिती असते आणि त्यासाठी रुग्णाला गहन उपचार युनिटमध्ये (Intensive Care Unit - ICU) अनुभवी डॉक्टर्स आणि नर्स यांच्या सततच्या देखरेखीखाली ठेवले जाते.