अध्यापन म्हणजे काय?

अध्यापन म्हणजे ज्ञान, कौशल्ये, कल्पना, मूल्ये आणि वृत्ती एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे हस्तांतरित करण्याची किंवा शिकवण्याची प्रक्रिया. याचा मुख्य उद्देश विद्यार्थ्यांना किंवा शिकणाऱ्यांना नवीन गोष्टी शिकण्यास आणि त्यांची समज वाढवण्यास मदत करणे हा असतो.

अध्यापन ही एक सुनियोजित आणि पद्धतशीर प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये शिक्षक (अध्यापक) विद्यार्थ्यांच्या (शिक्षार्थी) गरजा आणि क्षमता लक्षात घेऊन विविध पद्धती, तंत्रे आणि साधनांचा वापर करतात. या प्रक्रियेमुळे विद्यार्थ्यांच्या वर्तनात अपेक्षित बदल घडवून आणले जातात आणि त्यांचा सर्वांगीण विकास साधला जातो.

अध्यापनाचे स्वरूप (Nature of Teaching):

अध्यापनाचे स्वरूप खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येते:

• १. उद्देशपूर्ण प्रक्रिया (Purposeful Process): अध्यापनाला नेहमी एक निश्चित उद्देश असतो. शिक्षणाचा कोणता भाग विद्यार्थ्यांना शिकवायचा आहे आणि त्यातून कोणते अपेक्षित परिणाम साध्य करायचे आहेत, हे ठरलेले असते. उदा. गणितातील एखादे सूत्र शिकवणे, वैज्ञानिक प्रयोग करून दाखवणे.
• २. सामाजिक प्रक्रिया (Social Process): अध्यापन ही एक सामाजिक प्रक्रिया आहे, कारण ती शिक्षक, विद्यार्थी आणि समाज यांच्यातील आंतरक्रियेवर आधारित असते. शिक्षक समाजाचा भाग असतो आणि तो विद्यार्थ्यांना सामाजिक नियम, मूल्ये आणि संस्कृती शिकवतो.
• ३. कला आणि विज्ञान (Art and Science): अध्यापन ही कला आणि विज्ञान दोन्ही आहे. ती एक कला आहे कारण शिक्षकाला विद्यार्थ्यांशी संवाद साधण्यासाठी, त्यांना प्रेरणा देण्यासाठी आणि शिकणे अधिक आकर्षक बनवण्यासाठी सर्जनशीलता आणि वैयक्तिक कौशल्यांची आवश्यकता असते. त्याचबरोबर, ती एक विज्ञान आहे कारण ती शिक्षणशास्त्रीय तत्त्वे, पद्धती आणि संशोधनावर आधारित असते.
• ४. गतिमान प्रक्रिया (Dynamic Process): अध्यापन ही स्थिर प्रक्रिया नसून ती गतिमान आणि लवचिक असते. शिक्षक परिस्थितीनुसार, विद्यार्थ्यांच्या गरजेनुसार आणि उपलब्ध साधनांनुसार आपल्या अध्यापन पद्धतींमध्ये बदल करतो.
• ५. द्विध्रुवीय/त्रिध्रुवीय प्रक्रिया (Bipolar/Tripolar Process):
  • द्विध्रुवीय: काही शिक्षणतज्ञांच्या मते, अध्यापन ही शिक्षक आणि विद्यार्थी या दोन ध्रुवांभोवती फिरणारी प्रक्रिया आहे.
  • त्रिध्रुवीय: जॉन डीवीसारख्या शिक्षणतज्ञांच्या मते, अध्यापन ही शिक्षक, विद्यार्थी आणि अभ्यासक्रम/वातावरण या तीन ध्रुवांभोवती फिरणारी प्रक्रिया आहे.
• ६. परस्पर संवाद (Interactive): अध्यापन ही केवळ एकतर्फी माहिती देण्याची प्रक्रिया नाही, तर ती शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांमधील दुतर्फा संवादावर आधारित असते. प्रश्न विचारणे, चर्चा करणे, शंका निरसन करणे यातून शिकणे अधिक प्रभावी होते.
• ७. सर्वांगीण विकासावर भर (Focus on Holistic Development): अध्यापनाचा उद्देश केवळ पुस्तकी ज्ञान देणे नसतो, तर विद्यार्थ्यांचा बौद्धिक, भावनिक, शारीरिक, सामाजिक आणि नैतिक अशा सर्व क्षेत्रांमध्ये विकास करणे हा असतो.
• ८. लवचिकता (Flexibility): प्रभावी अध्यापनासाठी शिक्षकामध्ये लवचिकता असणे आवश्यक आहे. विद्यार्थ्यांना समजून घेऊन त्यानुसार अध्यापन पद्धतीत बदल करण्याची क्षमता यात असते.
• ९. सातत्यपूर्ण प्रक्रिया (Continuous Process): शिकणे आणि शिकवणे ही दोन्ही आयुष्यभर चालणाऱ्या प्रक्रिया आहेत. शिक्षकालाही नवीन गोष्टी शिकाव्या लागतात आणि अध्यापन पद्धतींमध्ये सुधारणा करावी लागते.

थोडक्यात, अध्यापन ही एक जटिल, बहुआयामी आणि अत्यंत महत्त्वाची प्रक्रिया आहे, जी व्यक्ती आणि समाजाच्या विकासासाठी आवश्यक आहे.