सेंद्रिय खत उपक्रम म्हणजे सेंद्रिय खतांच्या निर्मितीला आणि वापराला प्रोत्साहन देण्यासाठी राबवल्या जाणाऱ्या विविध योजना, कार्यक्रम किंवा प्रयत्नांचा समूह होय.

या उपक्रमांचे मुख्य उद्देश खालीलप्रमाणे आहेत:

• मातीचे आरोग्य सुधारणे आणि तिची सुपीकता वाढवणे.
• रासायनिक खतांचा वापर कमी करून पर्यावरणाचे रक्षण करणे.
• शाश्वत शेती (Sustainable Agriculture) पद्धतींना प्रोत्साहन देणे.
• शेतकऱ्यांचे उत्पादन खर्च कमी करणे आणि त्यांना अधिक उत्पन्न मिळण्यास मदत करणे.
• विषमुक्त आणि पौष्टिक अन्न उत्पादन वाढवणे.

सेंद्रिय खत उपक्रमांतर्गत सामान्यतः खालील गोष्टी केल्या जातात:

• शेतकऱ्यांचे प्रशिक्षण आणि मार्गदर्शन: शेतकऱ्यांना सेंद्रिय खत (उदा. गांडूळ खत, कंपोस्ट खत, शेणखत) कसे तयार करावे आणि त्याचा योग्य वापर कसा करावा याबद्दल प्रशिक्षण दिले जाते. कार्यशाळा आणि प्रात्यक्षिके आयोजित केली जातात.
• तंत्रज्ञानाचा प्रसार: सेंद्रिय खत निर्मितीसाठी आवश्यक असलेले सोपे आणि प्रभावी तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवले जाते.
• आर्थिक सहाय्य: काही उपक्रमांमध्ये सेंद्रिय खत निर्मिती युनिट्स (उदा. गांडूळ खत प्रकल्प) स्थापन करण्यासाठी शेतकऱ्यांना अनुदान किंवा आर्थिक मदत दिली जाते.
• जागरूकता निर्माण करणे: सेंद्रिय खतांच्या वापराचे फायदे, रासायनिक खतांचे तोटे आणि पर्यावरणीय समतोल राखण्यासाठी सेंद्रिय शेतीचे महत्त्व याबद्दल समाजात जागरूकता निर्माण केली जाते.
• सेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन: एकूणच सेंद्रिय शेती पद्धतींचा अवलंब करण्यासाठी शेतकऱ्यांना प्रेरित केले जाते.

भारत सरकार आणि राज्य सरकारांनी 'परंपरागत कृषी विकास योजना' (PKVY) आणि 'नॅशनल मिशन ऑन सस्टेनेबल ॲग्रीकल्चर' (NMSA) सारख्या योजनांद्वारे सेंद्रिय खत आणि सेंद्रिय शेतीला मोठ्या प्रमाणावर प्रोत्साहन दिले आहे. या उपक्रमांमुळे जमिनीची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यास, पाण्याची बचत करण्यास आणि रासायनिक प्रदूषणात घट करण्यास मदत होते.