शेती

जमीन सुधारणा (Land Reforms) म्हणजे जमिनीच्या मालकी हक्कांमध्ये, जमिनीच्या वापरामध्ये आणि तिच्या व्यवस्थापनामध्ये बदल घडवून आणण्यासाठी सरकारद्वारे राबवलेली धोरणे आणि कायदे.

या सुधारणांची प्रमुख उद्दिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

1. सामाजिक न्याय प्रस्थापित करणे:

   जमीन मालकीतील विषमता दूर करून समाजातील गरीब आणि दुर्बळ घटकांना, विशेषतः भूमिहीन शेतकरी आणि मजुरांना, जमिनीचा हक्क मिळवून देणे हे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. यामुळे सामाजिक समता वाढते.

2. कृषी उत्पादन वाढवणे:

   शेतकऱ्यांना जमिनीचा मालकी हक्क मिळाल्यावर त्यांना शेतीत गुंतवणूक करण्याची आणि चांगले पिक घेण्याची प्रेरणा मिळते. यामुळे कृषी उत्पादन वाढते आणि देशाच्या अन्नसुरक्षेत भर पडते.

3. ग्रामीण दारिद्र्य कमी करणे:

   भूमिहीनांना जमीन मिळाल्यास त्यांना स्वतःचे उत्पन्न मिळवण्याचे साधन मिळते, ज्यामुळे त्यांचे जीवनमान सुधारते आणि ग्रामीण भागातील दारिद्र्य कमी होण्यास मदत होते.

4. मध्यस्थांचे उच्चाटन:

   जमीनदार, जहागीरदार किंवा इतर मध्यस्थांची व्यवस्था संपुष्टात आणणे, जे प्रत्यक्ष शेती करत नाहीत पण शेतकऱ्यांकडून खंडणी वसूल करतात. यामुळे शेतकऱ्यांचे शोषण थांबते आणि 'कसेल त्याची जमीन' हे तत्त्व प्रस्थापित होते.

5. शेतकऱ्यांचे हक्क सुरक्षित करणे:

   शेतकऱ्यांना (जे प्रत्यक्ष शेती करतात) जमिनीची सुरक्षित मालकी देणे, त्यांना योग्य भाडेकरू हक्क प्रदान करणे आणि त्यांना अन्यायीरीत्या बेदखल करण्यापासून संरक्षण देणे.

6. जमिनीचे एकत्रीकरण:

   शेतजमिनीचे छोटे-छोटे तुकडे एकत्र करून मोठे आणि सलग भूखंड तयार करणे, जेणेकरून शेतीत यांत्रिकीकरण (Mechanization) आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करणे सोपे होते व उत्पादन खर्च कमी होतो.

7. राजकीय स्थिरता आणि सामाजिक सलोखा:

   जमीन मालकीतील असंतोषामुळे उद्भवणारे सामाजिक आणि राजकीय संघर्ष कमी करणे. जमिनीच्या न्यायपूर्ण वितरणाने समाजात शांतता आणि स्थिरता येते.

8. कृषी क्षेत्राचे आधुनिकीकरण:

   शेतकऱ्यांना जमिनीचा हक्क मिळाल्यावर ते जलसिंचन, खते, सुधारित बियाणे यांसारख्या आधुनिक शेती पद्धतींचा वापर करण्यास प्रवृत्त होतात, ज्यामुळे शेतीचे आधुनिकीकरण होते.

थोडक्यात, जमीन सुधारणांचा मुख्य उद्देश ग्रामीण समाजाला अधिक न्याय्य, उत्पादक आणि स्थिर बनवणे हा आहे.

शेतीचे यांत्रिकीकरण: एक विस्तृत आढावा

शेतीचे यांत्रिकीकरण म्हणजे शेतीतील विविध कामांसाठी मानवी श्रम आणि प्राण्यांऐवजी यंत्रसामग्री आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करणे होय. यामुळे शेती अधिक कार्यक्षम, वेगवान आणि कमी कष्टाची बनते.

यांत्रिकीकरणाचे प्रमुख फायदे:

• कार्यक्षमता वाढते: यंत्रांमुळे कमी वेळात जास्त काम होते, ज्यामुळे शेती कामांची गती वाढते.
• उत्पादकतेत वाढ: पेरणी, फवारणी, कापणी यांसारखी कामे अचूकपणे आणि वेळेवर झाल्यामुळे पिकांची गुणवत्ता आणि उत्पादन वाढते.
• श्रम आणि वेळ बचत: मजूर टंचाईच्या काळात यंत्रे फार उपयुक्त ठरतात. यामुळे मजुरांवरील अवलंबित्व कमी होते आणि वेळेची मोठ्या प्रमाणावर बचत होते.
• कष्टात घट: अवघड आणि शारीरिक कष्टदायक कामे यंत्रांच्या साहाय्याने सहज करता येतात, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे कष्ट कमी होतात.
• वेळेवर कामे पूर्ण करणे: पेरणी, खुरपणी, फवारणी आणि कापणी यांसारखी कामे योग्य वेळी करणे पिकांसाठी महत्त्वाचे असते. यांत्रिकीकरणामुळे ही कामे वेळेवर करता येतात.
• दर्जेदार काम: यंत्रांद्वारे केलेल्या कामात एकसमानता आणि अचूकता असते, ज्यामुळे कामाची गुणवत्ता सुधारते. उदा. समान खोलीवर पेरणी किंवा एकसारखी फवारणी.

यांत्रिकीकरणाची काही प्रमुख उदाहरणे:

• ट्रॅक्टर: नांगरणी, वखरणी, पेरणी, वाहतूक आणि इतर अनेक कामांसाठी उपयुक्त.
• पेरणी यंत्रे (Seed Drills): बियांची योग्य खोलीवर आणि योग्य अंतरावर पेरणी करण्यासाठी.
• फवारणी यंत्रे (Sprayers): कीटकनाशके, बुरशीनाशके आणि खतांची फवारणी करण्यासाठी.
• कापणी यंत्रे (Harvesters): धान्याची कापणी आणि मळणी एकाच वेळी करण्यासाठी.
• मळणी यंत्रे (Threshers): कापलेल्या पिकातून धान्य वेगळे करण्यासाठी.
• पाणी उपसा यंत्रे (Water Pumps): शेतीला पाणी देण्यासाठी.
• नांगर (Ploughs), वखर (Harrows), रोटाव्हेटर (Rotavators): जमीन तयार करण्यासाठी.

यांत्रिकीकरणासमोरील आव्हाने:

• प्रारंभिक खर्च: यंत्रसामग्री खरेदी करण्यासाठी मोठा खर्च येतो, जो लहान शेतकऱ्यांसाठी परवडणारा नसतो.
• देखभाल आणि दुरुस्ती: यंत्रांची नियमित देखभाल आणि दुरुस्ती करणे आवश्यक असते.
• तंत्रज्ञानाचा अभाव: काही ठिकाणी यंत्रे चालवण्यासाठी आवश्यक असलेले तांत्रिक ज्ञान किंवा कुशल मनुष्यबळ उपलब्ध नसते.
• लहान जमीन धारणा: लहान शेतजमिनीच्या तुकड्यांवर मोठ्या यंत्रांचा वापर करणे अवघड होते.

एकंदरीत, शेतीचे यांत्रिकीकरण हे आधुनिक शेतीचा एक अविभाज्य भाग बनले आहे. योग्य नियोजन आणि आर्थिक पाठबळ मिळाल्यास, यामुळे शेतकऱ्यांचे जीवनमान सुधारण्यास आणि कृषी उत्पादन वाढण्यास मदत होते.

शेतीचे प्रकार खालीलप्रमाणे सविस्तर विशद केले आहेत:

• निर्वाह शेती (Subsistence Farming):

  या प्रकारच्या शेतीत शेतकरी आणि त्यांचे कुटुंब फक्त स्वतःच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी पीक घेतात. यात उत्पादनाचा मोठा भाग विकला जात नाही, तर कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी वापरला जातो. यात पारंपरिक पद्धती वापरल्या जातात आणि उत्पादन मर्यादित असते.

• व्यावसायिक शेती (Commercial Farming):

  या प्रकारच्या शेतीचा मुख्य उद्देश बाजारपेठेत उत्पादनाची विक्री करून नफा कमावणे हा असतो. यात मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन घेतले जाते, आधुनिक तंत्रज्ञान, यंत्रसामग्री, खते आणि कीटकनाशके वापरली जातात. काहीवेळा एकाच पिकावर लक्ष केंद्रित केले जाते.

• स्थलांतरित शेती (Shifting Cultivation/Jhum Farming):

  या प्रकारची शेती प्रामुख्याने आदिवासी किंवा दुर्गम भागात केली जाते. यात जमिनीचा एक तुकडा साफ करून (झाडे तोडून जाळून) त्यावर काही वर्षे शेती केली जाते. जमिनीची सुपीकता कमी झाल्यावर शेतकरी दुसरीकडे स्थलांतर करतात आणि तीच प्रक्रिया पुन्हा करतात. ही पद्धत पर्यावरणासाठी हानिकारक ठरू शकते.

• गहन शेती (Intensive Farming):

  या शेतीत कमी जमिनीतून जास्तीत जास्त उत्पादन घेण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान, उच्च उत्पादन देणारी बियाणे, खते आणि सिंचनाचा वापर केला जातो. यात मनुष्यबळाचा आणि भांडवलाचा अधिक वापर होतो. लोकसंख्या जास्त असलेल्या प्रदेशात ही पद्धत अधिक प्रचलित आहे.

• विस्तीर्ण शेती (Extensive Farming):

  या प्रकारात मोठ्या जमिनीवर कमी मनुष्यबळ आणि कमी भांडवलाचा वापर करून शेती केली जाते. प्रति हेक्टरी उत्पादन कमी असले तरी, एकूण उत्पादन मोठे असू शकते. यात मुख्यतः गहू, मका यांसारखी धान्य पिके घेतली जातात आणि यंत्रांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.

• मिश्र शेती (Mixed Farming):

  मिश्र शेती म्हणजे पीक लागवडीसोबतच पशुधन (उदा. गाय, म्हैस, कोंबडीपालन) सांभाळणे. यामुळे शेतकऱ्याला विविध स्त्रोतांकडून उत्पन्न मिळते आणि जोखीम कमी होते. पिकांचे अवशेष जनावरांना चारा म्हणून वापरले जातात आणि जनावरांचे शेण खत म्हणून पिकांसाठी उपयोगी पडते.

• बागायती शेती (Plantation Farming/Horticulture):

  या प्रकारच्या शेतीत कॉफी, चहा, रबर, नारळ, काजू, सफरचंद यांसारखी नगदी पिके मोठ्या बागांमध्ये घेतली जातात. यात मोठ्या प्रमाणावर भांडवल, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि कुशल मनुष्यबळाची आवश्यकता असते. फळबाग आणि भाजीपाला लागवडीचाही यात समावेश होतो.

• सेंद्रिय शेती (Organic Farming):

  सेंद्रिय शेतीत रासायनिक खते, कीटकनाशके आणि तणनाशके यांचा वापर टाळला जातो. त्याऐवजी शेणखत, कंपोस्ट खत, जिवाणू खते, गांडूळ खत आणि नैसर्गिक कीटकनाशके वापरली जातात. जमिनीची नैसर्गिक सुपीकता टिकवून ठेवण्यावर यात भर दिला जातो.

• पशुधन शेती (Livestock Farming):

  पशुधन शेती म्हणजे दूध, मांस, अंडी, लोकर यांसारख्या उत्पादनांसाठी जनावरे (उदा. गायी, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या, कोंबड्या) पाळणे. हे शेतीला पूरक उत्पन्न देते आणि काही वेळा हाच मुख्य व्यवसाय असतो.

• संरक्षित शेती (Protected Cultivation):

  या प्रकारात पिकांचे बाहेरील हवामान, कीटक आणि रोगांपासून संरक्षण करण्यासाठी ग्रीनहाऊस (हरितगृह), पॉलीहाऊस किंवा शेडनेटचा वापर केला जातो. यात नियंत्रित वातावरणात उच्च मूल्य असलेली पिके (उदा. फुले, भाजीपाला) घेतली जातात.

• जलशेती (Aquaculture):

  जलशेती म्हणजे मासे, कोळंबी, खेकडे आणि इतर जलचरांचे नियंत्रित वातावरणात (तलाव, जलाशये) पालनपोषण करणे. याचा उद्देश अन्न उत्पादन किंवा व्यावसायिक हेतू असतो.

शेतीच्या यांत्रिकीकरणामुळे (अंपारीकरणामुळे) शेती क्षेत्रात अनेक बदल घडून आले आहेत. याचे सकारात्मक आणि नकारात्मक दोन्ही परिणाम दिसून येतात, जे खालीलप्रमाणे थोडक्यात स्पष्ट केले आहेत:

सकारात्मक परिणाम:

• उत्पादन वाढ: यंत्रांच्या वापरामुळे पेरणीपासून कापणीपर्यंतची कामे जलद आणि अचूक होतात, ज्यामुळे पिकांची गुणवत्ता आणि उत्पादन वाढते.
• वेळेची बचत: पूर्वी हाताने केली जाणारी कामे यंत्रांमुळे कमी वेळेत पूर्ण होतात, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना इतर कामांसाठी वेळ मिळतो.
• श्रमाची बचत: अवजड कामे यंत्रांच्या मदतीने सहज होतात, ज्यामुळे शारीरिक श्रमाची गरज कमी होते आणि मजुरांवरील अवलंबित्व घटते.
• कार्यक्षमतेत वाढ: आधुनिक यंत्रसामग्रीमुळे शेतीची कार्यक्षमता वाढते आणि शेतीत अधिक चांगले नियोजन करणे शक्य होते.
• शेती खर्चात घट (दीर्घकाळात): सुरुवातीला जास्त गुंतवणूक असली तरी, दीर्घकाळासाठी प्रति एकर उत्पादनाचा खर्च कमी होऊ शकतो.

नकारात्मक परिणाम:

• बेरोजगारी वाढ: यंत्रांच्या वापरामुळे शेतीमधील मजुरांची गरज कमी होते, ज्यामुळे ग्रामीण भागातील मजुरांना रोजगाराची समस्या निर्माण होते.
• मोठा भांडवली खर्च: आधुनिक शेती यंत्रे खरेदी करण्यासाठी मोठ्या भांडवलाची आवश्यकता असते, जे लहान शेतकऱ्यांसाठी परवडणारे नसते. यामुळे लहान आणि मोठ्या शेतकऱ्यांमधील दरी वाढू शकते.
• पर्यावरणावर परिणाम: डिझेलवर चालणाऱ्या यंत्रांमुळे प्रदूषण वाढते आणि मातीची धूप तसेच तिची नैसर्गिक रचना बिघडू शकते, ज्यामुळे जमिनीची सुपीकता कमी होते.
• इंधनाचा वापर: यंत्रांसाठी मोठ्या प्रमाणावर इंधनाची (डिझेल, पेट्रोल) आवश्यकता असते, ज्यामुळे इंधनाच्या खर्चात वाढ होते.
• तांत्रिक ज्ञानाची आवश्यकता: यंत्रे चालवण्यासाठी आणि त्यांची देखभाल करण्यासाठी तांत्रिक ज्ञान आणि कौशल्याची गरज असते, जे सर्व शेतकऱ्यांकडे उपलब्ध नसते.

एकंदरीत, शेतीचे यांत्रिकीकरण उत्पादन वाढवण्यासाठी आणि श्रमाची बचत करण्यासाठी उपयुक्त असले तरी, त्याचे सामाजिक आणि पर्यावरणीय परिणाम विचारात घेणे आवश्यक आहे.

शेतीच्या व्यापारीकरणाचे परिणाम (Effects of Commercialization of Agriculture):

शेतीचे व्यापारीकरण म्हणजे पारंपरिक उदरनिर्वाहासाठी केली जाणारी शेती सोडून, बाजाराभिमुख (market-oriented) शेती करणे, जिथे पिकांची लागवड प्रामुख्याने नफा मिळवण्यासाठी केली जाते. याचे अनेक सकारात्मक आणि नकारात्मक परिणाम दिसून येतात.

सकारात्मक परिणाम:

• उत्पादन आणि उत्पादकता वाढ: व्यापारीकरणामुळे आधुनिक तंत्रज्ञान, सुधारित बियाणे, खते आणि कीटकनाशकांचा वापर वाढतो, ज्यामुळे प्रति हेक्टरी उत्पादन वाढते.
• शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढ: बाजारात मागणी असलेल्या पिकांची लागवड केल्याने शेतकऱ्यांना अधिक चांगला भाव मिळून त्यांचे उत्पन्न वाढू शकते.
• रोजगार निर्मिती: कृषी-उद्योग, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठांमध्ये रोजगाराच्या संधी निर्माण होतात.
• आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर: सिंचन, यांत्रिकीकरण आणि इतर आधुनिक शेती पद्धतींचा अवलंब वाढतो.
• राष्ट्रीय अन्नसुरक्षा: वाढलेल्या उत्पादनक्षमतेमुळे देशाची अन्नसुरक्षा मजबूत होते.

नकारात्मक परिणाम:

• बाजारभावावरील अवलंबित्व: शेतकऱ्यांचे उत्पन्न बाजारपेठेतील किमतींच्या चढ-उतारांवर पूर्णपणे अवलंबून राहते, ज्यामुळे अनिश्चितता वाढते.
• कर्जबाजारीपणा: आधुनिक शेतीसाठी लागणारे अधिक भांडवल, महागडी निविष्ठा (बियाणे, खते) आणि पीक अपयशाच्या जोखमीमुळे शेतकरी कर्जबाजारी होऊ शकतात.
• पर्यावरणावर परिणाम: रासायनिक खते आणि कीटकनाशकांचा अतिवापर जमिनीची सुपीकता घटवतो आणि पर्यावरणाचे प्रदूषण करतो. तसेच, जलस्रोतांवरही परिणाम होतो.
• पिकांची विविधता कमी: नफा मिळवण्यासाठी काही विशिष्ट पिकांवरच लक्ष केंद्रित केल्याने इतर पारंपरिक पिकांची लागवड कमी होते आणि पीक विविधतेला धोका निर्माण होतो.
• लघु शेतकऱ्यांवर परिणाम: लहान आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांसाठी मोठ्या प्रमाणावर व्यापारी शेती करणे कठीण होते, ज्यामुळे ते शेतीतून बाहेर पडू शकतात.
• अन्नधान्याच्या किमतीत वाढ: काही वेळा व्यापारी पिकांमुळे अन्नधान्याच्या किमती वाढू शकतात, ज्यामुळे सामान्य ग्राहकांना फटका बसतो.

हरित क्रांतीचे अनेक अनुकूल परिणाम झाले, ज्यामुळे भारताच्या कृषी क्षेत्रात मोठे बदल घडून आले. त्याचे काही प्रमुख सकारात्मक परिणाम खालीलप्रमाणे आहेत:

• अन्नधान्याच्या उत्पादनात प्रचंड वाढ: हरित क्रांतीमुळे उच्च उत्पादन देणाऱ्या बियाण्यांचा (High Yielding Varieties - HYV) वापर, रासायनिक खते आणि आधुनिक सिंचन पद्धतींमुळे गहू, तांदूळ आणि मका यांसारख्या प्रमुख अन्नधान्यांच्या उत्पादनात लक्षणीय वाढ झाली. यामुळे भारत अन्नधान्याच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण बनला.
• अन्नधान्याच्या आयातीत घट: देशांतर्गत उत्पादन वाढल्यामुळे भारताला परदेशातून अन्नधान्य आयात करण्याची गरज कमी झाली, ज्यामुळे परकीय चलन वाचले.
• शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढले: वाढलेल्या उत्पादनामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढले, त्यांची आर्थिक स्थिती सुधारण्यास मदत झाली.
• नवीन तंत्रज्ञानाचा अवलंब: हरित क्रांतीमुळे आधुनिक शेती तंत्रज्ञान (उदा. ट्रॅक्टर, पंप, नवीन बियाणे, खते, कीटकनाशके) वापरण्यास प्रोत्साहन मिळाले, ज्यामुळे शेती अधिक कार्यक्षम झाली.
• रोजगार निर्मिती: शेती आणि संबंधित उद्योगांमध्ये वाढ झाल्यामुळे ग्रामीण भागात रोजगाराच्या संधींची निर्मिती झाली, विशेषतः शेतमजुरांना काम मिळाले.
• किंमती स्थिरीकरण: अन्नधान्याचा पुरवठा वाढल्यामुळे बाजारात अन्नधान्याच्या किमती स्थिर राहण्यास मदत झाली, ज्यामुळे सर्वसामान्यांना स्वस्त दरात अन्न उपलब्ध झाले.
• ग्रामीण दारिद्र्यात घट: वाढलेले उत्पादन आणि उत्पन्न यामुळे काही प्रमाणात ग्रामीण दारिद्र्य कमी होण्यास मदत झाली.
• शेती-आधारित उद्योगांना चालना: कृषी उत्पादनावर प्रक्रिया करणाऱ्या उद्योगांना (उदा. आटा गिरण्या, तांदूळ गिरण्या, साखर कारखाने) यामुळे चालना मिळाली.

मंडई शेती (Market Gardening) म्हणजे कमी जागेत, विशेषतः शहरांच्या जवळ किंवा शहरी परिसरात, भाजीपाला, फळे, फुले किंवा औषधी वनस्पतींची लागवड करून त्यांची थेट स्थानिक बाजारपेठेत किंवा ग्राहकांना विक्री करणे. ही शेती पद्धत सहसा छोट्या प्रमाणावर केली जाते आणि त्यात उच्च मूल्याची, जलद वाढणारी पिके घेतली जातात.

मंडई शेतीची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• कमी जागा: ही शेती तुलनेने कमी जमिनीवर (काही गुंठे ते काही एकर) केली जाते.
• उच्च उत्पादन: कमी क्षेत्रातून जास्तीत जास्त उत्पादन मिळवण्यावर भर असतो, अनेकदा सघन लागवड तंत्रांचा (intensive cultivation) वापर केला जातो.
• जलद वाढणारी पिके: पालक, मेथी, कोथिंबीर, मुळा, टोमॅटो, वांगी यांसारखी जलद वाढणारी आणि बाजारात जास्त मागणी असलेली पिके घेतली जातात.
• थेट विक्री: शेतकरी आपली उत्पादने थेट ग्राहक, स्थानिक बाजारपेठा, रेस्टॉरंट्स किंवा गृहनिर्माण सोसायट्यांना विकतात, ज्यामुळे मध्यस्थांचा खर्च वाचतो आणि अधिक नफा मिळतो.
• ताजेपणा: उत्पादने लगेच बाजारात जात असल्यामुळे ती अत्यंत ताजी असतात, ज्यामुळे त्यांना चांगली किंमत मिळते.
• सेंद्रिय पद्धती: अनेक मंडई शेतकरी रासायनिक खते आणि कीटकनाशकांचा वापर टाळून सेंद्रिय किंवा नैसर्गिक शेती पद्धतींचा अवलंब करतात.
• शहरी/निमशहरी स्थान: शहरांच्या जवळ असल्यामुळे वाहतुकीचा खर्च कमी होतो आणि ग्राहकांना ताजी उत्पादने वेळेवर मिळतात.

मंडई शेतीचे फायदे:

• शेतकऱ्याला त्याच्या उत्पादनाची चांगली किंमत मिळते.
• शहरी ग्राहकांना ताजे आणि आरोग्यदायी अन्न उपलब्ध होते.
• स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना मिळते.
• कमी संसाधनांमध्ये जास्त उत्पादन मिळवता येते.
• पर्यावरणावर कमी नकारात्मक परिणाम होतो, विशेषतः सेंद्रिय पद्धतीने केल्यास.

थोडक्यात, मंडई शेती ही एक कार्यक्षम आणि फायदेशीर शेती पद्धत आहे, जी शहरी आणि निमशहरी भागातील अन्नसुरक्षा आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला हातभार लावते.