सेंद्रिय खत प्रकल्प: संपूर्ण माहिती

सेंद्रिय खत प्रकल्प म्हणजे शेतीमधील, जनावरांमधील आणि वनस्पतींमधील कचरा वापरून नैसर्गिक पद्धतीने खत तयार करणे. हे खत जमिनीची सुपीकता वाढवण्यासाठी आणि पिकांची वाढ सुधारण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असते. रासायनिक खतांचा वापर कमी करून पर्यावरणाचे रक्षण करणे हा या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश आहे.

सेंद्रिय खताचे महत्त्व:

• जमिनीची सुपीकता वाढवते: सेंद्रिय खत जमिनीतील सूक्ष्मजीवांना प्रोत्साहन देते, ज्यामुळे जमिनीचा पोत सुधारतो आणि पोषक तत्वांची उपलब्धता वाढते.
• पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता: यामुळे जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढते, ज्यामुळे पाण्याची बचत होते आणि पिकांना दीर्घकाळ ओलावा मिळतो.
• रासायनिक खतांचा वापर कमी: सेंद्रिय खतामुळे रासायनिक खतांवरील अवलंबित्व कमी होते, ज्यामुळे उत्पादन खर्च घटतो आणि जमिनीचे आरोग्य सुधारते.
• पर्यावरणाचे रक्षण: रासायनिक खतांच्या अतिवापरामुळे होणारे प्रदूषण टाळता येते आणि नैसर्गिक पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो.
• उत्पादनाची गुणवत्ता: सेंद्रिय खताच्या वापरामुळे पिकवलेल्या धान्याची, फळांची आणि भाज्यांची गुणवत्ता सुधारते, त्या अधिक पौष्टिक आणि स्वादिष्ट होतात.

सेंद्रिय खत तयार करण्यासाठी लागणारे घटक (कच्चा माल):

• शेण, गोमूत्र, कोंबड्यांची विष्ठा.
• शेतीमधील कचरा (गवत, पालापाचोळा, धान्याचा कोंडा, गव्हाचे काड, ऊसाचे पाचट).
• भाजीपाला आणि फळांचे अवशेष, स्वयंपाकघरातील कचरा.
• लाकडी राख.
• बायोगॅस स्लरी.
• सूक्ष्मजीव संवर्धके (उदा. कंपोस्टिंग कल्चर).

सेंद्रिय खत बनवण्याच्या मुख्य पद्धती:

सेंद्रिय खत तयार करण्याचे अनेक मार्ग आहेत, त्यापैकी काही प्रमुख पद्धती खालीलप्रमाणे आहेत:

• १. कंपोस्ट खत (Compost Fertilizer):

  या पद्धतीत विविध सेंद्रिय पदार्थांचे ढिगारे किंवा खड्डे करून त्यांना कुजवून खत बनवले जाते. यासाठी योग्य तापमान, ओलावा आणि हवा यांचा समतोल राखणे आवश्यक आहे.

  • प्रक्रिया: विविध सेंद्रिय घटक थरावर थर रचले जातात. या ढिगाऱ्यावर नियमितपणे पाणी शिंपडून ओलावा राखला जातो आणि ठराविक अंतराने ढिगारा पलटी केला जातो जेणेकरून हवा खेळती राहील. सुमारे २-३ महिन्यांत उत्तम कंपोस्ट खत तयार होते.
• २. गांडूळ खत (Vermicompost):

  या पद्धतीत विशिष्ट प्रकारच्या गांडुळांचा (उदा. आफ्रिकन नाईट क्रॉलर, आयसेनिया फेटिडा) वापर करून सेंद्रिय कचरा खतात रूपांतरित केला जातो. गांडुळे सेंद्रिय पदार्थ खाऊन त्यांची विष्ठा बाहेर टाकतात, जी अत्यंत पौष्टिक खत असते.

  • प्रक्रिया: एका विशिष्ट आकाराच्या बेडमध्ये किंवा टाकीमध्ये सेंद्रिय कचरा (शेण, पालापाचोळा) भरला जातो आणि त्यात गांडुळे सोडली जातात. बेडमध्ये योग्य तापमान (२०-३०°C) आणि ओलावा (४०-५०%) राखला जातो. सुमारे ४५-६० दिवसांत गांडूळ खत तयार होते.
• ३. नाडेप कंपोस्ट (NADEP Compost):

  नाडेप कंपोस्ट ही एक भारतीय पद्धत आहे, जी कमी जागेत आणि कमी श्रमात मोठ्या प्रमाणात खत तयार करण्यासाठी उपयुक्त आहे. यामध्ये एक विशिष्ट आकाराची टाकी किंवा खड्डा वापरला जातो.

  • प्रक्रिया: टाकीच्या तळाशी आणि बाजूने जाडसर काठीचा थर दिला जातो. त्यानंतर सेंद्रिय कचऱ्याचे (शेण, पालापाचोळा, माती) थर एका विशिष्ट प्रमाणात रचले जातात आणि त्यावर पाणी व शेण