सेंद्रिय खत म्हणजे वनस्पती आणि प्राण्यांच्या अवशेषांपासून नैसर्गिकरित्या तयार झालेले खत. हे जमिनीची सुपीकता वाढवण्यासाठी आणि पिकांची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. रासायनिक खतांच्या तुलनेत सेंद्रिय खत पर्यावरणासाठी अधिक चांगले असते.

सेंद्रिय खताचे महत्त्व:

• जमिनीची सुपीकता वाढवते: सेंद्रिय खत जमिनीतील सूक्ष्मजीवांसाठी अन्न पुरवते, ज्यामुळे जमिनीची रचना सुधारते आणि ती अधिक सुपीक होते.
• पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढवते: सेंद्रिय पदार्थ जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढवतात, त्यामुळे कमी पाण्यातही पिके चांगली वाढतात.
• पोषक तत्वांचा पुरवठा: पिकांसाठी आवश्यक असलेले नत्र (नायट्रोजन), स्फुरद (फॉस्फरस), पालाश (पोटॅशियम) आणि इतर सूक्ष्म पोषक तत्वे नैसर्गिकरित्या उपलब्ध होतात.
• रासायनिक खतांचा वापर कमी होतो: सेंद्रिय खतांच्या वापरामुळे रासायनिक खतांवरील अवलंबित्व कमी होते, ज्यामुळे शेतीचा खर्च कमी होतो.
• पर्यावरणाचे संरक्षण: रासायनिक खतांमुळे होणारे जमिनीचे आणि पाण्याचे प्रदूषण टाळता येते.
• पिकांची गुणवत्ता सुधारते: सेंद्रिय खतांच्या वापरामुळे पिकवलेल्या धान्याची, भाजीपाला आणि फळांची पौष्टिक गुणवत्ता सुधारते.

सेंद्रिय खत बनवण्यासाठी लागणारे घटक:

• शेण (गाई, म्हशी, शेळ्या यांचे ताजे किंवा जुने शेण)
• पालापाचोळा (झाडांची पाने, गवत, गवताचे अवशेष)
• धान्याचा कोंडा, गवत कापणीचे अवशेष (उदा. भाताचे तण, गव्हाचे काड)
• भाजीपाला आणि फळांचे अवशेष (शिळे पदार्थ, साली)
• लाकडी राख (प्रमाणात)
• घरातील ओला कचरा (चहा पावडर, कॉफी पावडर, अंड्याची टरफले)
• माती (खताच्या ढिगाऱ्यामध्ये मिसळण्यासाठी)
• पाणी (ओलावा राखण्यासाठी)

सेंद्रिय खत बनवण्याच्या पद्धती:

सेंद्रिय खत मुख्यतः कंपोस्ट खत आणि गांडूळ खत या दोन प्रमुख पद्धतीने बनवले जाते.

१. कंपोस्ट खत (Compost Fertilizer):

कंपोस्ट खत ढिग पद्धतीने किंवा खड्डा पद्धतीने बनवता येते.

• खड्डा पद्धत:
  • जमिनीत ३-४ फूट खोल, ५-६ फूट लांब आणि ३-४ फूट रुंद असा खड्डा खणा.
  • खड्ड्याच्या तळाशी जाडसर पालापाचोळा, गवत आणि फांद्या यांचा थर टाका.
  • त्यावर शेणाचा पातळ थर टाका.
  • नंतर ओला कचरा (भाजीपाला, फळांचे अवशेष) आणि कोरडा कचरा (गवत, पालापाचोळा) यांचे एकावर एक थर टाकत जा.
  • प्रत्येक थरावर थोडी माती आणि पाणी शिंपडा, जेणेकरून ओलावा टिकून राहील आणि सूक्ष्मजीवांची वाढ होईल.
  • खड्डा पूर्ण भरल्यावर मातीने झाका आणि नियमितपणे पाणी शिंपडून ओलावा टिकवा.
  • ४-६ महिन्यांत उत्तम प्रतीचे कंपोस्ट खत तयार होते. खत तयार होत असताना ढिगारा वेळोवेळी पलटावा जेणेकरून हवा खेळती राहील.
• ढिग पद्धत:
  • जमिनीवर योग्य ठिकाणी (थंड व सावलीची जागा) सुमारे २ फूट उंचीचा पालापाचोळ्याचा थर टाका.
  • त्यावर शेण, ओला कचरा आणि मातीचे थर एकावर एक रचत जा.
  • ढिगाऱ्याला नियमितपणे ओलावा द्या.
  • प्रत्येक १-२ महिन्यांनी ढिगारा पलटा. ३-५ महिन्यांत खत तयार होते.

२. गांडूळ खत (Vermicompost):

• गांडूळ खत बनवण्यासाठी खास प्रजातींच्या गांडुळांचा (उदा. आयसेनिया फेटिडा) वापर केला जातो.
• प्लॅस्टिकच्या ट्रेमध्ये, सिमेंटच्या टाक्यांमध्ये किंवा जमिनीवरील ढिगाऱ्यांमध्ये गांडूळ खत तयार करता येते.
• गांडूळ खत बनवण्यासाठी सर्वप्रथम गांडुळांसाठी योग्य बिछाना तयार करा (उदा. शेण, पालापाचोळा).
• त्यावर गांडुळे सोडा आणि नंतर नियमितपणे ओला कचरा (शेण, भाजीपाला, फळांचे अवशेष) टाका.
• गांडुळे हे पदार्थ खाऊन त्यांचे विष्टेत रूपांतर करतात, जे अत्यंत पौष्टिक गांडूळ खत असते.
• खोड्यामध्ये किंवा ढिगाऱ्यामध्ये योग्य ओलावा (४०-५०%) आणि तापमान (२०-३०°C) राखणे आवश्यक आहे.
• २-३ महिन्यांत गा