स्त्री-पुरुष समानता प्रस्थापित करण्यासाठी अनेक स्तरांवर प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. केवळ कायदेशीर बदल पुरेसे नाहीत, तर सामाजिक मानसिकता आणि सांस्कृतिक दृष्टिकोन बदलणेही महत्त्वाचे आहे. स्त्री-पुरुष समानता प्रस्थापित करण्यासाठी खालील उपाययोजना करता येतील:

• शिक्षणाची समानता:

  मुले आणि मुली दोघांनाही समान आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षण उपलब्ध करून देणे. अभ्यासक्रमातून लैंगिक रूढीवादी विचार काढून टाकणे आणि लैंगिक समानता शिकवणे.

• जागरूकता आणि संवेदनशीलता:

  समाजात लैंगिक समानतेबद्दल जागरूकता निर्माण करणे. लिंगभेद करणारे विचार आणि वागणूक यावर प्रकाश टाकणे आणि ते बदलण्यासाठी लोकांना प्रोत्साहित करणे. कुटुंबातूनच मुलांना समानतेचे धडे देणे.

• कायदेशीर सुधारणा आणि अंमलबजावणी:

  महिला आणि पुरुषांना समान अधिकार देणारे कायदे करणे आणि त्यांची प्रभावीपणे अंमलबजावणी करणे. कामाच्या ठिकाणी लैंगिक छळ प्रतिबंधक कायदे (POSH Act) आणि समान वेतन कायद्याची कठोर अंमलबजावणी करणे.

• आर्थिक समानता:

  समान कामासाठी समान वेतन सुनिश्चित करणे. महिलांना उद्योगामध्ये आणि आर्थिक निर्णयांमध्‍ये समान संधी मिळायला हव्यात. त्यांना आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र बनवण्यासाठी प्रोत्साहन देणे.

• राजकीय सहभाग:

  स्थानिक स्वराज्य संस्थांपासून ते राष्ट्रीय स्तरापर्यंत महिलांना निर्णय प्रक्रियेत आणि राजकारणात समान प्रतिनिधित्व मिळायला हवे. यासाठी आरक्षणासारख्या उपाययोजनांचा विचार करणे.

• घरातील कामांची विभागणी:

  घरातील कामे आणि मुलांची जबाबदारी ही स्त्री आणि पुरुष दोघांनीही वाटून घ्यावी. 'पुरुषांचे काम' आणि 'स्त्रियांचे काम' या संकल्पना बदलणे आवश्यक आहे.

• आरोग्य सेवांची उपलब्धता:

  स्त्री आणि पुरुष दोघांनाही समान आणि दर्जेदार आरोग्य सेवा उपलब्ध असणे आवश्यक आहे. महिलांच्या विशिष्ट आरोग्याच्या गरजांकडे विशेष लक्ष देणे.

• सुरक्षित वातावरण:

  महिलांना सार्वजनिक आणि खाजगी ठिकाणी सुरक्षित वाटेल असे वातावरण निर्माण करणे. लैंगिक हिंसा आणि भेदभावाला कठोरपणे आळा घालणे.

• माध्यमांची भूमिका:

  चित्रपट, दूरदर्शन, जाहिराती आणि इतर माध्यमांनी लैंगिक समानता दर्शवणारे आदर्श (role models) सादर करावेत आणि लैंगिक रूढीवादी प्रतिमांना प्रोत्साहन देणे टाळावे.

• मानसिकता बदलणे:

  सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे समाजात खोलवर रुजलेल्या पितृसत्ताक विचारांना आव्हान देणे आणि प्रत्येक व्यक्ती समान आहे ही मानसिकता रुजवणे. यासाठी सातत्यपूर्ण सामाजिक आणि सांस्कृतिक बदल आवश्यक आहेत.

स्त्री-पुरुष समानता हा केवळ स्त्रियांचा प्रश्न नाही, तर तो एका प्रगत आणि न्यायपूर्ण समाजाच्या निर्मितीसाठी आवश्यक असा मानवी हक्कांचा प्रश्न आहे.