कविता या वाङ्मयप्रकाराची व्याख्या:

कविता हा एक असा वाङ्मयप्रकार आहे जिथे कवी आपल्या अंतर्मनातील भावना, विचार, कल्पना आणि अनुभव विशिष्ट लयबद्ध भाषेत, सौंदर्यपूर्ण पद्धतीने व्यक्त करतो. ती केवळ शब्दांची मांडणी नसून, शब्दांच्या माध्यमातून एक अदृश्य चित्र, एक भावनांचा झोत, किंवा एक अनुभव वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याचे माध्यम आहे. कवितेत भावनांना प्राधान्य दिले जाते आणि ती वाचकाच्या मनाला भिडणारी असते.

कवितेचे ठळक घटक:

• भाव किंवा भावना (Emotion/Feeling): कवितेचा आत्मा म्हणजे भावना. कवी आपल्या मनातल्या सुख, दुःख, प्रेम, राग, भीती, आशा, निराशा अशा अनेक भावनांना कवितेतून वाट मोकळी करून देतो. या भावना वाचकांच्या मनापर्यंत पोहोचून त्यांनाही ते अनुभवण्याची संधी देतात.
• कल्पना (Imagination): कविता ही कल्पनाशक्तीचे एक सुंदर रूप आहे. कवी आपल्या कल्पनाशक्तीने अमूर्त गोष्टींना मूर्तरूप देतो, नवीन प्रतिमा निर्माण करतो आणि वाचकांना एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जातो. यामुळे कविता अधिक आकर्षक आणि प्रभावी बनते.
• भाषा आणि शब्दरचना (Language and Diction): कवितेत भाषेचा वापर अत्यंत विचारपूर्वक केला जातो. कवी नेमक्या शब्दांची निवड करतो, जेणेकरून भावना आणि विचार प्रभावीपणे व्यक्त होतील. भाषिक सौंदर्य, दुर्मीळ शब्द, आणि शब्दांची उचित मांडणी कवितेला वेगळेपण देतात.
• लय आणि नाद (Rhythm and Sound): कवितेला एक विशिष्ट लय आणि नाद असतो. शब्दांची रचना, यमक आणि अनुप्रास यामुळे कवितेला एक संगीतमयता प्राप्त होते. ही लय वाचकाला आकर्षित करते आणि कविता स्मरणात ठेवण्यास मदत करते.
• छंद आणि वृत्त (Meter and Prosody): पारंपरिक कवितेमध्ये विशिष्ट छंद आणि वृत्तांचे नियम पाळले जात होते. यामुळे कवितेला एक नियमितता आणि गेयता येत असे. आधुनिक कवितेत हे नियम थोडे शिथिल झाले असले तरी, कवितेत एक आंतरिक लय आजही महत्त्वाची मानली जाते.
• अलंकार (Figures of Speech): उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, चेतनगुणोक्ती यांसारख्या अलंकारांचा वापर कवितेचे सौंदर्य वाढवतो. अलंकारामुळे कविता अधिक प्रभावी, आकर्षक आणि अर्थपूर्ण बनते. ते भाषेला एक विशेष चमक देतात.
• प्रतीक आणि प्रतिमा (Symbolism and Imagery): कवितेत अनेकदा प्रतीके आणि प्रतिमांचा वापर केला जातो. एखादी वस्तू, व्यक्ती किंवा कल्पना यातून कवीला काहीतरी वेगळेच सुचवायचे असते. यामुळे कवितेला अनेक अर्थ प्राप्त होतात आणि ती अधिक गहन बनते.
• संक्षिप्तता (Conciseness): कविता अनेकदा कमी शब्दांत मोठा आशय व्यक्त करते. मोजक्या शब्दांमध्ये गहन विचार किंवा भावना पोहोचवण्याचे सामर्थ्य कवितेमध्ये असते.