ग्रंथालये अनौपचारिक शिक्षणात (Informal Education) अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. अनौपचारिक शिक्षण म्हणजे असे शिक्षण जे शाळा, महाविद्यालय किंवा औपचारिक अभ्यासक्रमाबाहेर व्यक्ती स्वतःच्या इच्छेने आणि सोयीनुसार घेते. ग्रंथालये या प्रकारच्या शिक्षणासाठी एक आदर्श व्यासपीठ उपलब्ध करून देतात. त्यांची भूमिका खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येईल:

• माहितीचा सहज प्रवेश: ग्रंथालये विविध विषयांवरील पुस्तके, नियतकालिके, वर्तमानपत्रे, ई-पुस्तके, ऑडिओबुक्स आणि डिजिटल संसाधने (उदा. डेटाबेस, ऑनलाइन कोर्स) यांचा अमर्याद साठा उपलब्ध करून देतात. यामुळे व्यक्तीला आपल्या आवडीनुसार आणि गरजेनुसार कोणत्याही विषयाची माहिती मिळवणे सोपे होते.
• स्व-अभ्यासाला प्रोत्साहन: ग्रंथालयांमधील शांत आणि अनुकूल वातावरण लोकांना स्वतःहून अभ्यास करण्यास आणि नवीन गोष्टी शिकण्यास प्रोत्साहित करते. येथे कोणतीही परीक्षा किंवा बंधन नसल्यामुळे लोक आपल्या गतीने ज्ञान संपादन करू शकतात.
• कौशल्य विकासाचे केंद्र: अनेक ग्रंथालये विविध कार्यशाळा, प्रशिक्षण सत्रे आणि सेमिनार्स आयोजित करतात. यामध्ये संगणक साक्षरता, इंटरनेट वापर, भाषा शिक्षण, लेखन कौशल्ये, डीआयवाय (DIY) प्रकल्प आणि इतर व्यावसायिक कौशल्यांचा समावेश असू शकतो. हे लोकांना नवीन कौशल्ये शिकण्यास आणि सध्याची कौशल्ये सुधारण्यास मदत करते.
• सांस्कृतिक आणि सामाजिक विकास: ग्रंथालये केवळ पुस्तकांचे भांडार नसतात, तर ती सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे (उदा. पुस्तक प्रदर्शन, लेखक भेट, चर्चासत्रे, कथाकथन) केंद्र देखील असतात. यामुळे लोकांना विविध संस्कृतींची माहिती मिळते आणि सामाजिक विचारांची देवाणघेवाण होते.
• आजीवन शिक्षणाला प्रोत्साहन: बदलत्या जगात, आजीवन शिक्षण (Lifelong Learning) ही काळाची गरज आहे. ग्रंथालये सर्व वयोगटातील लोकांना नवीन ज्ञान आणि कौशल्ये सतत आत्मसात करण्यासाठी एक सोयीस्कर आणि मोफत स्त्रोत प्रदान करतात. निवृत्त झालेले नागरिक असोत वा तरुण विद्यार्थी, प्रत्येकाला येथे काहीतरी नवीन शिकायला मिळते.
• सुरक्षित आणि स्वागतार्ह वातावरण: ग्रंथालये एक सुरक्षित आणि स्वागतार्ह सार्वजनिक जागा प्रदान करतात जिथे कोणताही माणूस, त्याची आर्थिक किंवा सामाजिक स्थिती काहीही असली तरी, समानतेने ज्ञानाचा शोध घेऊ शकतो.
• समुदाय निर्मिती: ग्रंथालये वाचकांचे गट, चर्चा मंडळे आणि इतर सामुदायिक कार्यक्रमांचे आयोजन करून लोकांना एकत्र आणतात. यामुळे लोकांना एकमेकांकडून शिकण्याची आणि त्यांचे विचार सामायिक करण्याची संधी मिळते.

थोडक्यात, ग्रंथालये अनौपचारिक शिक्षणाद्वारे व्यक्तीला स्वतःच्या विकासासाठी, नवीन गोष्टी शिकण्यासाठी आणि सामाजिकरित्या सक्रिय राहण्यासाठी एक महत्त्वाचे आणि सुलभ साधन उपलब्ध करून देतात.