अध्ययन म्हणजे काय?

अध्ययन (Learning) म्हणजे ज्ञान, कौशल्ये, सवयी, मूल्ये, दृष्टीकोन किंवा वर्तणुकीतील बदल अनुभव, सराव किंवा शिकवण्यामुळे संपादन करण्याची प्रक्रिया. थोडक्यात, आपल्या अनुभवामुळे किंवा सरावामुळे आपल्या वर्तनात किंवा विचारसरणीत होणारा टिकाऊ बदल म्हणजे अध्ययन होय. ही एक सतत चालणारी आणि वैयक्तिक प्रक्रिया आहे.

अध्ययनाचे स्वरूप (Nature of Learning):

अध्ययनाचे स्वरूप खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येते:

• प्रक्रिया (Process): अध्ययन हे एक साध्य नसून, निरंतर चालणारी एक प्रक्रिया आहे.
• वैयक्तिक (Individual): प्रत्येक व्यक्ती आपल्या अनुभवानुसार आणि क्षमतेनुसार शिकते, त्यामुळे हे वैयक्तिक असते.
• उद्दिष्टपूर्ण (Goal-oriented): अध्ययन हे नेहमीच काहीतरी विशिष्ट उद्दिष्ट साध्य करण्याच्या उद्देशाने होते.
• सक्रिय (Active): अध्ययन करणारी व्यक्ती यात सक्रियपणे सहभागी असते, ती निष्क्रिय नसते.
• परिणामकारक (Result-oriented): अध्ययनामुळे व्यक्तीच्या वर्तनात किंवा कार्यक्षमतेत बदल होतो.
• जुळवून घेणारी (Adaptive): अध्ययनामुळे व्यक्तीला नवीन परिस्थितीशी जुळवून घेण्यास मदत होते.

अध्ययनाची वैशिष्ट्ये (Characteristics of Learning):

अध्ययनाची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• वर्तनात बदल (Change in behavior): अध्ययनामुळे व्यक्तीच्या वर्तणुकीत किंवा कार्यपद्धतीत बदल होतो.
• अनुभवावर आधारित (Based on experience): हे अनुभव, सराव किंवा प्रशिक्षणावर आधारित असते.
• उद्दिष्टपूर्ण (Purposeful): प्रत्येक अध्ययनामागे काहीतरी विशिष्ट हेतू किंवा उद्दिष्ट असते.
• सक्रिय प्रक्रिया (Active process): अध्ययन करणाऱ्या व्यक्तीचा यात सक्रिय सहभाग असतो.
• समायोजक प्रक्रिया (Adjustive process): व्यक्तीला नवीन वातावरणाशी किंवा परिस्थितीशी जुळवून घेण्यासाठी मदत करते.
• सतत चालणारी प्रक्रिया (Continuous process): अध्ययन ही जीवनभर चालणारी प्रक्रिया आहे.
• सार्वत्रिक (Universal): हे केवळ मानवांमध्येच नव्हे, तर इतर सजीवांमध्येही आढळते.
• विकास आणि वाढ (Development and growth): अध्ययनामुळे व्यक्तीच्या शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक विकासाला चालना मिळते.

अध्ययनाची मूलभूत तत्वे (Fundamental Principles of Learning):

अध्ययनाची काही मूलभूत तत्वे खालीलप्रमाणे आहेत:

• तयारीचे तत्व (Principle of Readiness): एखादी व्यक्ती शारीरिक आणि मानसिक दृष्ट्या शिकण्यासाठी तयार असेल तरच ती प्रभावीपणे शिकू शकते.
• सरावाचे तत्व (Principle of Exercise/Practice): शिकलेल्या गोष्टींचा वारंवार सराव केल्याने त्या अधिक दृढ होतात आणि लक्षात राहतात.
• परिणामाचे तत्व (Principle of Effect): जर अध्ययनाचा परिणाम सकारात्मक (बक्षीस, प्रशंसा) असेल तर शिकण्याची प्रेरणा वाढते, आणि नकारात्मक (शिक्षा) असेल तर ती कमी होते.
• प्रेरणेचे तत्व (Principle of Motivation): शिकण्यासाठी आंतरिक (जिज्ञासा) किंवा बाह्य (बक्षीस) प्रेरणा असणे आवश्यक आहे. प्रेरणा अध्ययनाची गती वाढवते.
• संबंधाचे तत्व (Principle of Association/Connectionism): नवीन ज्ञान जुन्या ज्ञानाशी जोडल्याने ते अधिक चांगल्या प्रकारे समजते आणि लक्षात राहते.
• पुनर्बलनाचे तत्व (Principle of Reinforcement): योग्य प्रतिसादाला प्रोत्साहन दिल्यास किंवा पुनर्बलन मिळाल्यास तो प्रतिसाद पुन्हा होण्याची शक्यता वाढते.
• जुळवून घेण्याचे तत्व (Principle of Adaptation): व्यक्तीने नवीन ज्ञान किंवा कौशल्ये आत्मसात करून बदललेल्या परिस्थितीशी जुळवून घेणे हे अध्ययनाचे एक महत्त्वाचे तत्व आहे.