अध्ययनाच्या विषयातील विविध प्राचीन भारतीय पद्धती खालीलप्रमाणे आहेत:

1. श्रवण (Shravana):

   या पद्धतीत विद्यार्थी गुरुजींकडून मौखिक स्वरूपात माहिती ऐकत असत. विद्यार्थी लक्षपूर्वक ऐकून ज्ञान ग्रहण करत असत.

2. मनन (Manana):

   ऐकलेल्या गोष्टींवर विद्यार्थी मनन आणि चिंतन करत असत. त्यामुळे त्यांना संकल्पना अधिक स्पष्टपणे समजायला मदत होत असे.

3. निदिध्यासन (Nididhyasana):

   यामध्ये विद्यार्थी आत्म-चिंतन आणि ध्यानाच्या माध्यमातून ज्ञानाला आत्मसात करत असत. हे मनन आणि चिंतनाचे पुढचे पाऊल होते.

4. शास्त्रार्थ (Shastrartha):

   शास्त्रार्थ म्हणजे दोन किंवा अधिक विद्वानांमध्ये एखाद्या विशिष्ट विषयावर चर्चा आणि वादविवाद करणे. यामुळे ज्ञानाची पातळी वाढण्यास मदत होते.

5. गुरु-शिष्य परंपरा (Guru-Shishya Parampara):

   या परंपरेत गुरु आपल्या शिष्यांना ज्ञान देतात आणि शिष्य त्यांची सेवा करतात. हे शिक्षण केवळ पुस्तकी ज्ञानावर आधारित नसून, यात नैतिक मूल्यांचा आणि अनुभवांचाही समावेश असतो.

6. तक्षशिला आणि नालंदा विद्यापीठे (Takshashila and Nalanda Universities):

   प्राचीन भारतात तक्षशिला आणि नालंदा यांसारखी विद्यापीठे होती, जिथे दूर-दूरहून विद्यार्थी ज्ञान घेण्यासाठी येत असत. या विद्यापीठांमध्ये विविध विषयांचे शिक्षण दिले जाई.

   • तक्षशिला विद्यापीठ: विकिपीडिया
   • नालंदा विद्यापीठ: विकिपीडिया

या पद्धतींमुळे प्राचीन भारतात शिक्षण अधिक प्रभावी आणि सर्वंकष होते.