घटस्फोट घ्यायचा असल्यास प्रक्रिया काय आहे?
घटस्फोटाचा अर्ज दाखल झाल्यानंतर न्यायालयाकडून दोन्ही पक्षकारांना सहा महिन्यांचा वेळ देण्यात येतो. या कालावधीनंतरही पती-पत्नी एकत्र राहण्यास तयार नसतील तर त्यांचा घटस्फोट मान्य करण्यात येतो. दरम्यान, न्यायमूर्ती आदर्श कुमार गोयल आणि यू. यू. ललित यांच्या खंडपीठाने सहा महिन्यांचा हा कालावधी देखील संपुष्टात आणला. खंडपीठाने स्पष्ट केले की, सहा महिन्यांचा वेळ द्यायचा की नाही हे दिवाणी न्यायालयाच्या न्यायाधीशांवर अवलंबून असणार आहे. खास परिस्थितीत न्यायमूर्ती तत्काळ घटस्फोटाचे आदेशही देऊ शकतात. कोणत्या विशिष्ट परिस्थितीत तत्काळ घटस्फोटाचा आदेश देता येणार हे देखील सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले असून, घटस्फोटाचा अर्ज करण्याआधीच पती-पत्नी दीड वर्षांपासून वेगवेगळे राहत असल्यास त्यांना तत्काळ घटस्फोट मिळू शकतो.
सर्वोच्च न्यायालयाने आपल्या निर्णयात स्पष्ट केले की, घटस्फोटाचा अर्ज सादर केल्यानंतर पती-पत्नी वर दिलेल्या परिस्थितीचा संदर्भ देऊन तत्काळ घटस्फोटाची मागणी करू शकतात. हा निर्णय दिल्लीतील एका घटस्फोट प्रकरणावर देण्यात आला. आठ वर्षापासून पती-पत्नी वेगळे राहत होते. त्यानंतर त्यांनी तीस हजारी न्यायालयात घटस्फोटासाठी अर्ज सादर केला. त्याआधीच त्यांनी पोटगी, मुलांचे हक्क यासारख्या समस्या आपापसात सोडवल्या. मात्र, तरीही न्यायमूर्तींनी त्यांना सहा महिने थांबण्यास सांगितले. त्यावर सर्वोच्च न्यायालयाने मात्र या प्रकरणात सहा महिने थांबणे अनिवार्य नसल्याचे सांगत संबंधित महत्त्वाचा निर्णय दिला.
देशभरातील कौटुंबिक न्यायालयांना सूचना
पती-पत्नीमध्ये कोणत्याही प्रकारे समेट होण्याची शक्यता नसल्यास तत्काळ घटस्फोटाचा आदेश देता येईल. दोन्ही पक्षकारांनी पोटगी, मुलांच्या हक्कांसह अन्य महत्त्वाच्या बाबी परस्पर मान्यतेने सोडवल्या असतील तर त्यांना तत्काळ घटस्फोट मान्य करता येईल. सहा महिन्यांचा कालावधी दोघांसाठी आणखी त्रासदायक ठरणार आहे, असे वाटत असल्यास त्यांचा घटस्फोट तत्काळ मान्य करण्यात यावा. याशिवाय देशातील सर्व कौटुंबिक न्यायलयांना, आता ते हिंदू विवाह कायद्याचे कलम १३इ (२) हे अनिवार्य मानू नये. गरज वाटत असेल तर त्यांनी तत्काळ घटस्फोटाचे आदेश द्यावे, असेही सर्वाच्च न्यायालयाने म्हटले आहे.
घटस्फोट (Divorce) घ्यायचा असल्यास खालील प्रक्रिया असते:
-
वकिलाचा सल्ला:
सर्वप्रथम, घटस्फोटासाठी अर्ज दाखल करण्यापूर्वी अनुभवी वकिलाचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. वकील तुम्हाला तुमच्या हक्कांबद्दल आणि प्रक्रियेबद्दल मार्गदर्शन करू शकतात.
-
घटस्फोटाचा अर्ज दाखल करणे:
वकिलाच्या मदतीने कौटुंबिक न्यायालयात (Family Court) घटस्फोटाचा अर्ज दाखल करा. अर्जामध्ये घटस्फोटाची कारणे नमूद करणे आवश्यक आहे.
-
नोटीस पाठवणे:
न्यायालय प्रतिवादी (Opposite party) व्यक्तीला नोटीस पाठवते. नोटीस मिळाल्यानंतर प्रतिवादीला न्यायालयात हजर राहून आपले म्हणणे मांडण्याची संधी दिली जाते.
-
प्रतिवादीचे उत्तर:
प्रतिवादीने नोटीस मिळाल्यावर ठराविक वेळेत आपले उत्तर न्यायालयात सादर करणे आवश्यक आहे.
-
समझौत्याचा प्रयत्न:
न्यायालय दोन्ही पक्षांना समेट घडवून आणण्याचा प्रयत्न करते. समेट झाल्यास, न्यायालय दोघांच्या संमतीने घटस्फोटाचा निर्णय घेऊ शकते.
-
पुरावे आणि युक्तिवाद:
जर समेट अयशस्वी झाला, तर दोन्ही पक्ष आपापले पुरावे आणि साक्षीदार न्यायालयात सादर करतात. त्यानंतर वकील युक्तिवाद करतात.
-
न्यायालयाचा निर्णय:
पुरावे आणि युक्तिवाद ऐकल्यानंतर न्यायालय घटस्फोटावर निर्णय देते.
-
अंतिम decree:
न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, घटस्फोटाचा अंतिम decree (Final decree) जारी केला जातो.
घटस्फोटाचे प्रकार:
-
परस्पर संमतीने घटस्फोट (Mutual Consent Divorce):
दोन्ही पक्ष सहमत असल्यास हा घटस्फोट लवकर होतो.
-
एकमत नसलेला घटस्फोट (Contested Divorce):
एखादा पक्ष घटस्फोटाला तयार नसेल, तर न्यायालयात खटला चालतो.
घटस्फोटाची कारणे:
- क्रूरता (Cruelty): शारीरिक किंवा मानसिक त्रास.
- व्यभिचार (Adultery): विवाहबाह्य संबंध.
- परित्याग (Desertion): जोडीदाराने सोडून देणे.
- धर्म परिवर्तन (Conversion of religion): धर्म बदलणे.
- मानसिक आजार (Mental illness): मानसिक संतुलन बिघडणे.
इतर माहिती: घटस्फोटाच्या प्रक्रियेत काही महिने ते काही वर्षे लागू शकतात. हे प्रामुख्याने प्रकरणाच्या गुंतागुंतीवर अवलंबून असते.
अधिक माहितीसाठी, तुम्ही खालील संकेतस्थळांना भेट देऊ शकता: