आध्यात्मिक

क्रियायोगामध्ये तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान हे तीन महत्त्वाचे घटक आहेत, ज्यांना 'क्रियायोग' असेही म्हटले जाते. पतंजली योगसूत्रांमध्ये या तिघांचा उल्लेख आहे. यांचा मुख्य उद्देश साधकाला आत्म-साक्षात्कार (Self-realization) किंवा मोक्षाकडे घेऊन जाणे हा आहे. हे घटक साधकाला आध्यात्मिक प्रगतीसाठी आणि चित्तशुद्धीसाठी मदत करतात.

या तिन्ही घटकांचा उद्देश खालीलप्रमाणे आहे:

• तप (Tapas): याचा अर्थ कठोर अनुशासन, इंद्रियांवर नियंत्रण आणि शारीरिक व मानसिक शुद्धी. तपाने शरीर आणि मन शुद्ध होते, ज्यामुळे साधकाला ध्यानासाठी आणि उच्च चेतनेच्या अवस्थेसाठी तयार होण्यास मदत मिळते. हे वाईट सवयी आणि नकारात्मक विचारांना दूर करते.
• स्वाध्याय (Svadhyaya): याचा अर्थ आत्म-चिंतन, पवित्र ग्रंथांचा अभ्यास आणि स्वतःला समजून घेणे. याने साधकाला स्वतःच्या स्वभावाची आणि अस्तित्वाची जाणीव होते. आध्यात्मिक ज्ञानाचा अभ्यास केल्याने अज्ञानाचा पडदा दूर होतो आणि सत्य समजून घेण्यास मदत होते.
• ईश्वरप्रणिधान (Ishvarapranidhana): याचा अर्थ परमेश्वराला (ईश्वराला) शरण जाणे किंवा आपल्या सर्व कर्मांची फळे ईश्वराला अर्पण करणे. याने अहंकाराचा नाश होतो आणि साधक विनीत व निःस्वार्थ बनतो. यामुळे साधकाला शांती आणि समाधान मिळते, कारण तो स्वतःला एका मोठ्या शक्तीचा भाग मानतो.

थोडक्यात, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान यांचा एकत्रित उद्देश साधकाला त्याच्या आंतरिक शुद्धतेकडे, अज्ञानाच्या निराकरणाकडे आणि अहंकाराच्या विरघळण्याकडे नेणे आहे. हे घटक चित्ताला (मनाला) शांत आणि एकाग्र करतात, ज्यामुळे साधक आत्म-साक्षात्कार प्राप्त करू शकतो आणि जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती मिळवू शकतो. या क्रियेमुळे कर्मबंधनांचा क्षय होतो आणि समाधीच्या अवस्थेकडे जाण्याचा मार्ग सुकर होतो.

शिवपुराणातही नमूद केले आहे महत्व

भोलेनाथांच्या पूजेत बेलाच्या पानाचे महत्त्व आहे कारण बेलाचे पान अर्पण केल्यानेसुद्धा महादेव प्रसन्न होतात म्हणून त्यांना 'आशुतोष' असेही म्हणतात. बेलाच्या पानामध्ये तीन पाने एकत्र जोडलेली आहेत. हे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे प्रतीक मानले जाते.

बेल किंवा बिल्ववृक्षाला फार महत्त्व आहे. प्रत्येक शुभकार्याच्या प्रसंगी पूजनात बिल्व पत्रांचा उपयोग केला जातो. वैज्ञानिक दृष्टीकोन लक्षात घेऊनच ही परंपरा सुरू करण्यात आली. बिल्वपत्र शिवलिंगावर वाहतांना बोटांच्या आणि तळहाताच्या पृष्टभागावर, विषाणूंना मारक तत्त्व आणि सुगंध पसरला जातो.

शिवपूजनात बेलाच्या पानांचे महत्व   : भगवान शंकराच्या पूजेस अनन्य साधारण महत्व आहे. त्यातल्या त्यात पूजेत बेलाचे पान असणे फार महत्वाचे आहे. धर्मग्रंथात असे म्हटले आहे की, तुमच्याकडे पूजेसाठी कोणतिही सामग्री नसली, तरी तुम्ही फक्त महादेवांना बेलाचे पान वाहिले तरी ते प्रसन्न होतात. महादेवाच्या पूजेमध्ये बेलाचे पान इतके महत्त्वाचे का आहे ते जाणून घेऊया..

 

अशी कथा आहे की, समुद्र मंथनाच्या वेळी भगवान शीव यांनी विष प्राशन केले होते. तेव्हा त्यांच्या घश्यात जळजळ होऊ लागली. बेलाच्या पानामध्ये विष निवारक गुणधर्म आहेत म्हणून त्यांना डोक्यावर बेलाचे पान ठेवण्यात आले, जेणेकरून विषाचा प्रभाव कमी होईल. असे मानले जाते की तेव्हापासून भोलेनाथ यांना बेलाचे पान देण्याची परंपरा सुरू झाली. दुसर्‍या आख्यायिकेनुसार, बेलाच्या पानाची तीन पाने भगवान शिवच्या तीन डोळ्यांचे प्रतीक आहेत. म्हणजेच शिवचेच स्वरुप असलेले बेलाचे पान खूप पवित्र मानले जाते.

शिवपुराणातही नमूद केले आहे महत्व

भोलेनाथांच्या पूजेत बेलाच्या पानाचे महत्त्व आहे कारण बेलाचे पान अर्पण केल्यानेसुद्धा महादेव प्रसन्न होतात म्हणून त्यांना 'आशुतोष' असेही म्हणतात. बेलाच्या पानामध्ये तीन पाने एकत्र जोडलेली आहेत. हे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे प्रतीक मानले जाते. तसेच, बेलाच्या पानांचा संदर्भ बऱ्याच पुराणात केला आहे. पण त्याचे वैभव शिवपुराणात सविस्तरपणे सांगितले आहे. शिवपुराणात म्हटले आहे की बेलाचे पान हे भगवान शंकराचे प्रतीक आहे. देव स्वत: त्याच्या महिम्याचा स्वीकार करतात. असा विश्वास आहे की जो कोणी बेलाच्या झाडाच्या मुळाजवळ शिवलिंग ठेऊन भोलेनाथाची पूजा करतो तो नेहमी आनंदी असतो. त्याच्या कुटुंबावर कधीही संकट येत नाही.

शिवपुराण व्यतिरिक्त या पुराणातसुद्धा उल्लेख

बेलपत्राच्या उत्पत्तीची एक कथा स्कंद पुराणात आढळून येते. एका पौराणिक कथेनुसार, एकदा पार्वती देवीच्या घामाचे काही थेंब पृथ्वीवर पडले आणि त्यातून बेलाच्या झाडाची निर्मिती झाली. बेलवृक्षाच्या मूळाशी गिरिजा देवी, खोडात महेश्वर देवी, फाद्यांमध्ये दक्षयायनी देवी, पानांमध्ये पार्वती देवी, फुलांमध्ये गौरी देवी आणि फळांमध्ये कात्यायणी देवीचा वास असतो, अशी मान्यता आहे. तसेच यामध्ये महालक्ष्मी देवीचा वास असतो, असेही सांगितले जाते. शिव-पार्वती पूजनात अर्पण केलेल्या बेलाच्या पानामुळे दोन्ही देवतांचे शुभाशिर्वाद लाभतात, अशी मान्यता आहे.

औदुंबर झाड घरी असावं का घरी का नसावं.तर हे जमिनीवर घराबाहेर वाढ चांगली होते आणि शुद्ध हवा हि मिळते

औदुंबर 

उंबराचे झाड म्हणजेच औदुंबर. उंबराच्या झाडाला पार बांधला तर, त्या झाडाला औदुंबर म्हणतात. २१ गुणांनी परिपूर्ण औदुंबर वृक्षाखाली सद्गुरु माऊली दत्तांना साधना करण्याचा मोह आवरलेला नाही. साक्षात दत्त निवास असलेला पवित्र वृक्ष म्हणून औदुंबराची ख्याती औरच आहे. म्हणून घराजवळ औदुंबर वृक्ष येणे म्हणजे पारंपरिक, पिढय़ानपिढय़ा दत्त अधिष्ठान असणे. पूर्वी कुणी केलेल्या भक्तीत, नंतरच्या पिढीत पडलेला खंड हा इशारा समजावा. भक्तीचे कर्ज झाले की, असा संकेत मिळतो. गुरूचे अधिष्ठान आहे ते!

>> सर्व कर्जे माफ. भक्तीचे कर्ज कधी चढवू नये. ते तिथल्या तिथे फेडत राहावे. प्रत्येक जन्मात. आज उपटून टाकाल ठीक आहे. पण, याचे परिणाम भावी काळात अनुभवास येत राहतील.

>> औदुंबराचे झाड जमिनीतील पाण्याच्या साठय़ाबाबत संकेत देते. या झाडाच्या सुकलेल्या काडय़ा होमहवनात समिधा म्हणून अर्पण करतात. या झाडाचे फूल कधीच दिसत नाही.

>> आयुर्वेदात औदुंबर झाडाची पाने वाटून विंचू चावल्यावर लावल्यास वेदना कमी होतात. गालगुंडावर या झाडाच्या चिकाचा लेप लावतात. या झाडाच्या पानांवरील फोडांचा उपयोग वांतीवर केला जातो. याची फळे व सालीचा रस अंगाला चोळून आंघोळ केल्यास कुष्ठरोग बरा होतो.

>> उंबराची फळे खाण्यासाठी वापरतात. याची पाने शेळी, बकरी आवडीने खातात. पक्षी या झाडाची फळे खातात. गोवर, उचकी, अतिसार, उन्हाळी, मधुमेह इत्यादी रोगांवर उंबराची फळे, फुले व पाने उपयोगी पडतात. विषावर उतारा म्हणूनही झाडाच्या चिकाचा उपयोग करतात.

>> औदुंबर वृक्षाचा पाला, फळे, साली गायीला खायला घातल्याने गाय सुदृढ होते, असा समज आहे.

>> या झाडाच्या सावलीत बसून पवित्र ग्रंथ पोथ्या वाचन केल्याने सिद्ध फळ मिळते. उंबराच्या झाडावर एक दैवी फुल असते जे मुख्यत: कोणालाही दिसत नाही. ज्याला ते फुल दिसते त्याच्या भक्तीला दत्त माऊलीनी प्रतिसाद दिला समजावे.

>>एके काळी वास्तुशास्त्रात उंबराच्या लाकडाचा दाराच्या चौकटीत उंबरा (उंबरठा) बनविण्यासाठी वापर होत असे. सरपटणारे प्राणी घरात शिरण्यासही अटकाव व्हायचा अशी ख्याती आहे.

>> अशा ह्या परंपरेतील दैवी वृक्षांची जोपासना अवघड आहे. पण अडचणीच्या स्थितीत योग्य त्या विधी करूनच आपण छाटणी केली तर योग्य ठरेल. ह्या विधी ब्राम्हणांकडून करवून घेणे उत्तम कारण दत्त, विष्णू ह्यांच्यासाठी सोवळे करणे क्रमप्राप्त आहे. आपण आपल्या श्रद्धेने विनंती करावी बाकी सदगुरु दत्त कृपा होइलच. दत्त माऊलीचे अधिष्ठान म्हणून औदुंबरास माझे शतश: नमन. (अनेकानेक वर्षे दत्तसेवेमुळे औदुंबर वृक्षास आजही प्रदक्षिणा करतो. का ते मलाही माहिती नाही.) जसे त्रिमूर्ती एकरुपच आहेत. तसेच वृक्षांच्या त्रिमूर्तीत एक साम्य आहे म्हणजे वड, पिंपळ, उंबर या फळांची रचना ही ‘फळात फुले’ अशी आहे. ही वृक्षे वषार्नुवर्षे अबाधित आहेत. आपण ह्यांचे महत्व जाणले तर अबाधित राहतीलही.

देव्हारा स्वतः घ्यावा की कुणाकडून घ्यावा हा ज्याचा त्याचा वैयक्तिक प्रश्न आहे. त्यामध्ये काही नियम नाहीत. खाली काही गोष्टी दिलेल्या आहेत ज्या तुम्हाला निर्णय घेण्यासाठी मदत करतील:

• स्वतः घेणे: जर तुम्हाला तुमच्या आवडीचा देव्हारा निवडायचा असेल, तुमच्या घराच्या आकारानुसार आणि गरजेनुसार देव्हारा हवा असेल, तर तुम्ही स्वतःच देव्हारा घ्यावा.
• कुणाकडून घेणे: कुणाकडून म्हणजे भेट म्हणून घेणे. जर तुम्हाला कुणी देव्हारा भेट म्हणून देत असेल आणि तो तुम्हाला आवडत असेल, तर तुम्ही तो स्वीकारू शकता.

शेवटी, देव्हारा घेण्याचा निर्णय तुमचा आहे. तुमच्या श्रद्धा आणि सोयीनुसार तुम्ही तो घेऊ शकता.

गळ्यात कवड्यांची माळ घालण्याचे शास्त्रीय कारण खालीलप्रमाणे दिले आहे:

1. कवडी: कवडी ही समुद्रात आढळणारी नैसर्गिकरित्या तयार झालेली वस्तू आहे.
2. वैज्ञानिक दृष्टिकोन:
   • कवड्यांमध्ये काही प्रमाणात कॅल्शियम कार्बोनेट (calcium carbonate) असते.
   • कॅल्शियम कार्बोनेट शरीरासाठी उपयुक्त मानले जाते.
   • त्वचेच्या संपर्कात आल्याने ते शरीराला काही प्रमाणात कॅल्शियम पुरवते, असा समज आहे.
3. आरोग्य फायदे ( Health benefits):
   • कवड्या धारण केल्याने हाडे मजबूत होतात.
   • रोगप्रतिकारशक्ती सुधारते.
   • त्वचेच्या समस्या कमी होतात.

टीप: ही माहिती केवळ समजावर आधारित आहे. अधिक माहितीसाठी तज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

झाडांचे पर्याय:

• पिंपळ: पिंपळ हे पवित्र झाड मानले जाते. हे झाड दीर्घायुषी असते आणि भरपूर सावली देते.
• वड: वटवृक्ष हे देखील पवित्र मानले जाते. हे झाड मोठे झाल्यावर खूप पसरते, त्यामुळे त्याला मोठी जागा लागते.
• लिंब: लिंबाचे झाड औषधी गुणधर्मांनी परिपूर्ण असते आणि ते वातावरण शुद्ध ठेवते.
• बेल: बेलाचे झाड भगवान शंकरांना प्रिय आहे आणि ते शुभ मानले जाते.
• चाफा: चाफ्याचे झाड सुगंधी फुले देते, ज्यामुळे वातावरण प्रसन्न राहते.

झाड कोणत्या दिशेला लावावे:

• पिंपळ: पिंपळाचे झाड शक्यतो समाधीच्या पूर्वेला किंवा उत्तरेला लावावे.
• वड: वडाचे झाड पश्चिमेला लावावे, ज्यामुळे ते जास्त सावली देऊ शकेल.
• लिंब: लिंबाचे झाड दक्षिणेला लावावे, ज्यामुळे ते उष्ण हवामानापासून बचाव करेल.
• बेल: बेलाचे झाड उत्तरेला किंवा पूर्वेला लावावे.
• चाफा: चाफ्याचे झाड पूर्वेला किंवा दक्षिणेला लावावे.

टीप: झाड लावताना ते समाधीच्या संरचनेला बाधा आणणार नाही याची काळजी घ्यावी. तसेच, झाडाची नियमित निगा राखणे आवश्यक आहे.