योग

योग जीवनशैली म्हणजे केवळ योगासने करणे नव्हे, तर ती एक अशी समग्र जीवनशैली आहे जिथे योगाचे तत्त्वज्ञान आपल्या दैनंदिन जीवनात, विचारसरणीत, आहार-विहारात आणि वागणुकीत समाविष्ट केले जाते. याचा मुख्य उद्देश शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक आरोग्याचा समतोल साधणे हा आहे.

योग जीवनशैलीचे प्रमुख घटक खालीलप्रमाणे आहेत:

• नियमित योगाभ्यास: यामध्ये विविध आसने (शारीरिक मुद्रा), प्राणायाम (श्वासोच्छ्वास नियंत्रित करण्याची तंत्रे) आणि ध्यान (मेडिटेशन) यांचा समावेश असतो. यामुळे शरीर लवचिक राहते, स्नायू बळकट होतात आणि मन शांत व एकाग्र होते.
• संतुलित आणि सात्विक आहार: योगिक जीवनशैलीमध्ये सात्विक आहाराला महत्त्व दिले जाते. यामध्ये ताजे फळे, भाज्या, धान्ये, डाळी आणि कमी मसाल्यांचा वापर असतो. असा आहार शरीर आणि मनाला शुद्ध व शांत ठेवण्यास मदत करतो.
• सकारात्मक विचार आणि नैतिक मूल्ये: यम (अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह) आणि नियम (शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वर प्रणिधान) या योगिक मूल्यांचे पालन करणे. यामुळे व्यक्तीच्या विचारांमध्ये आणि कृतींमध्ये सकारात्मकता येते.
• माइंडफुलनेस (जागरूकता): प्रत्येक क्षणी जागरूक राहणे, आपल्या श्वासोच्छ्वासाकडे, विचारांकडे आणि भावनांकडे लक्ष देणे. यामुळे तणाव कमी होतो आणि वर्तमान क्षणाचा अनुभव अधिक चांगला घेता येतो.
• शांत आणि सकारात्मक वातावरण: योगिक जीवनशैलीत आपल्या सभोवतालचे वातावरण शांत आणि प्रेरणादायी ठेवण्याला महत्त्व दिले जाते.
• पुरेशी झोप आणि आराम: शरीराच्या आणि मनाच्या चांगल्या आरोग्यासाठी पुरेशी आणि शांत झोप आवश्यक असते.

या जीवनशैलीमुळे ताणतणाव कमी होतो, प्रतिकारशक्ती सुधारते, शारीरिक आरोग्य उत्तम राहते आणि आयुष्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन अधिक सकारात्मक होतो. ही एक अशी पद्धत आहे जी व्यक्तीला आतून आणि बाहेरून निरोगी बनवते.

संदर्भ:

Yoga International - What is a Yogic Lifestyle?

"वृत्ती सारूप्यमितरत्र" या संस्कृत सूत्राचा अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:

• वृत्ती (Vritti): याचा अर्थ मनातील बदल, विचार, कल्पना, भावना किंवा मानसिक अवस्था. चित्तवृत्ती म्हणजे मनाच्या विविध अवस्था.
• सारूप्यम् (Sarūpyam): याचा अर्थ एकरूप होणे, समान रूप धारण करणे, तद्रूप होणे, किंवा एखाद्या गोष्टीशी मिळताजुळता असणे.
• इतरत्र (Itaratra): याचा अर्थ इतर वेळी, अन्य वेळी, किंवा जेव्हा (योग) स्थिती नसते तेव्हा.

या सूत्राचा संपूर्ण अर्थ असा आहे की, "इतर वेळी (म्हणजे जेव्हा चित्तवृत्तींचा निरोध झालेला नसतो), तेव्हा द्रष्टा (पाहणारा किंवा चेतन तत्त्व) त्या वृत्तींशी एकरूप होतो."

हे सूत्र योगसूत्रातील (पतंजलींचे योगसूत्र १.४) आहे. यापूर्वीच्या सूत्रात (१.३) असे म्हटले आहे की, "तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्" म्हणजे, जेव्हा चित्ताच्या वृत्तींचा निरोध होतो, तेव्हा द्रष्टा आपल्या मूळ स्वरूपात (शुद्ध चेतना म्हणून) स्थित होतो. पण जर चित्तवृत्तींचा निरोध झाला नाही, म्हणजे मन चंचल असेल, विचारांनी भरलेले असेल, तर द्रष्टा (आपण स्वतः) त्या मनाच्या वृत्तींशी एकरूप होतो. याचा अर्थ, मन दुःखी असेल तर 'मी दुःखी आहे', मन आनंदी असेल तर 'मी आनंदी आहे', मन क्रोधीत असेल तर 'मी क्रोधीत आहे' असे मानून आपण त्या वृत्तीच स्वतःला समजतो. आपण आपल्या मूळ साक्षी स्वभावाला विसरून जातो.

थोडक्यात, जोपर्यंत मन शांत होत नाही आणि विचारांचा गोंधळ थांबत नाही, तोपर्यंत आपण आपल्या खऱ्या स्वरूपाला न ओळखता, मनाच्या अवस्थांनाच आपले स्वरूप समजतो.

संदर्भ:

पतंजलींचे योगसूत्र - योगा अलायन्स

योग हा केवळ शारीरिक व्यायाम नसून, तो मन, शरीर आणि आत्मा यांना जोडणारा एक प्राचीन मार्ग आहे. विविध गरजा आणि उद्देश पूर्ण करण्यासाठी योगाचे अनेक प्रवाह (शैली) विकसित झाले आहेत. प्रत्येक प्रवाहाची स्वतःची विशिष्ट पद्धत आणि उद्दिष्टे आहेत. खाली काही प्रमुख योगाचे प्रवाह सविस्तर स्पष्ट केले आहेत:

• हठ योग (Hatha Yoga)

  हा योगाचा सर्वात मूलभूत आणि पारंपरिक प्रकार मानला जातो. 'हठ' शब्दाचा अर्थ 'सूर्य' (हा) आणि 'चंद्र' (ठ) यांच्या संतुलनाशी संबंधित आहे. हठ योगामध्ये आसने (शारीरिक मुद्रा) आणि प्राणायाम (श्वासावर नियंत्रण) यावर विशेष भर दिला जातो. याची गती धीमी असते आणि प्रत्येक आसन दीर्घकाळ धरले जाते, ज्यामुळे शरीर आणि मन यांना शांतता मिळते. नवशिक्यांसाठी हा एक उत्तम प्रारंभिक बिंदू आहे.

• विन्यास योग (Vinyasa Yoga)

  विन्यास योगाला 'फ्लो योग' असेही म्हणतात. यामध्ये आसनांची मालिका श्वासासोबत एका लयीत केली जाते, ज्यामुळे शरीरात उष्णता निर्माण होते आणि स्नायूंना बळकटी मिळते. हा एक गतिमान आणि तरल प्रकार आहे, जिथे आसने सहजपणे एकातून दुसऱ्यामध्ये बदलतात. याची क्रमवारी (sequence) शिक्षकानुसार बदलू शकते, त्यामुळे प्रत्येक वर्गात नवीन अनुभव मिळतो.

• अष्टांग योग (Ashtanga Yoga)

  अष्टांग योग हा एक कठोर आणि गतिमान प्रकार आहे, जो विशिष्ट क्रमाने केलेल्या आसनांच्या मालिकेसाठी ओळखला जातो. यामध्ये शारीरिक आसने, श्वास आणि दृष्टी यांचा समन्वय असतो. हा एक निश्चित, सातत्यपूर्ण सराव आहे, जिथे विद्यार्थी प्रत्येक वेळी त्याच आसनांचा क्रम करतात. यामुळे शारीरिक आणि मानसिक शिस्त वाढते आणि सहनशक्ती विकसित होते.

• अय्यंगार योग (Iyengar Yoga)

  बी.के.एस. अय्यंगार यांनी विकसित केलेला हा योग प्रकार आसनांच्या अचूक मांडणीवर (alignment) आणि स्थिरतेवर भर देतो. अय्यंगार योगामध्ये ब्लॉक्स, पट्टे, खुर्च्या, बोल्स्टर यांसारख्या साधनांचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो, ज्यामुळे शरीराला योग्य स्थितीत येण्यास मदत होते. हा प्रकार अचूकता शिकणाऱ्यांसाठी किंवा शारीरिक मर्यादा असलेल्या लोकांसाठी खूप फायदेशीर आहे.

• बिक्रम योग (Bikram Yoga)

  बिक्रम चौधरी यांनी विकसित केलेला हा योग प्रकार गरम वातावरणात (सुमारे 40°C आणि 40% आर्द्रता) केला जातो. यामध्ये 26 आसने आणि 2 प्राणायाम क्रियांचा एक विशिष्ट क्रम असतो, जो 90 मिनिटांच्या सत्रात केला जातो. उष्णतेमुळे स्नायू अधिक लवचिक होतात आणि शरीरातील विषारी घटक बाहेर पडण्यास मदत होते असे मानले जाते.

• रेस्टोरेटिव्ह योग (Restorative Yoga)

  हा योग प्रकार शरीर आणि मनाला खोलवर विश्रांती देण्यावर लक्ष केंद्रित करतो. यामध्ये आसने दीर्घकाळ (5 ते 20 मिनिटे) धरली जातात आणि बोल्स्टर, ब्लँकेट्स, ब्लॉक्स यांसारख्या साधनांचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो, जेणेकरून शरीर पूर्णपणे आधारलेले राहील. तणाव कमी करण्यासाठी, झोपेची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी आणि शरीराला नैसर्गिकरित्या बरे होण्यास मदत करण्यासाठी हा प्रकार उत्तम आहे.

• कुंडलिनी योग (Kundalini Yoga)

  कुंडलिनी योग हा केवळ शारीरिक आसनांपुरता मर्यादित नसून, त्यात शारीरिक आसने, प्राणा