योग
योग हा केवळ शारीरिक व्यायाम नसून, तो मन, शरीर आणि आत्मा यांना जोडणारा एक प्राचीन मार्ग आहे. विविध गरजा आणि उद्देश पूर्ण करण्यासाठी योगाचे अनेक प्रवाह (शैली) विकसित झाले आहेत. प्रत्येक प्रवाहाची स्वतःची विशिष्ट पद्धत आणि उद्दिष्टे आहेत. खाली काही प्रमुख योगाचे प्रवाह सविस्तर स्पष्ट केले आहेत:
हठ योग (Hatha Yoga)
हा योगाचा सर्वात मूलभूत आणि पारंपरिक प्रकार मानला जातो. 'हठ' शब्दाचा अर्थ 'सूर्य' (हा) आणि 'चंद्र' (ठ) यांच्या संतुलनाशी संबंधित आहे. हठ योगामध्ये आसने (शारीरिक मुद्रा) आणि प्राणायाम (श्वासावर नियंत्रण) यावर विशेष भर दिला जातो. याची गती धीमी असते आणि प्रत्येक आसन दीर्घकाळ धरले जाते, ज्यामुळे शरीर आणि मन यांना शांतता मिळते. नवशिक्यांसाठी हा एक उत्तम प्रारंभिक बिंदू आहे.
विन्यास योग (Vinyasa Yoga)
विन्यास योगाला 'फ्लो योग' असेही म्हणतात. यामध्ये आसनांची मालिका श्वासासोबत एका लयीत केली जाते, ज्यामुळे शरीरात उष्णता निर्माण होते आणि स्नायूंना बळकटी मिळते. हा एक गतिमान आणि तरल प्रकार आहे, जिथे आसने सहजपणे एकातून दुसऱ्यामध्ये बदलतात. याची क्रमवारी (sequence) शिक्षकानुसार बदलू शकते, त्यामुळे प्रत्येक वर्गात नवीन अनुभव मिळतो.
अष्टांग योग (Ashtanga Yoga)
अष्टांग योग हा एक कठोर आणि गतिमान प्रकार आहे, जो विशिष्ट क्रमाने केलेल्या आसनांच्या मालिकेसाठी ओळखला जातो. यामध्ये शारीरिक आसने, श्वास आणि दृष्टी यांचा समन्वय असतो. हा एक निश्चित, सातत्यपूर्ण सराव आहे, जिथे विद्यार्थी प्रत्येक वेळी त्याच आसनांचा क्रम करतात. यामुळे शारीरिक आणि मानसिक शिस्त वाढते आणि सहनशक्ती विकसित होते.
अय्यंगार योग (Iyengar Yoga)
बी.के.एस. अय्यंगार यांनी विकसित केलेला हा योग प्रकार आसनांच्या अचूक मांडणीवर (alignment) आणि स्थिरतेवर भर देतो. अय्यंगार योगामध्ये ब्लॉक्स, पट्टे, खुर्च्या, बोल्स्टर यांसारख्या साधनांचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो, ज्यामुळे शरीराला योग्य स्थितीत येण्यास मदत होते. हा प्रकार अचूकता शिकणाऱ्यांसाठी किंवा शारीरिक मर्यादा असलेल्या लोकांसाठी खूप फायदेशीर आहे.
बिक्रम योग (Bikram Yoga)
बिक्रम चौधरी यांनी विकसित केलेला हा योग प्रकार गरम वातावरणात (सुमारे 40°C आणि 40% आर्द्रता) केला जातो. यामध्ये 26 आसने आणि 2 प्राणायाम क्रियांचा एक विशिष्ट क्रम असतो, जो 90 मिनिटांच्या सत्रात केला जातो. उष्णतेमुळे स्नायू अधिक लवचिक होतात आणि शरीरातील विषारी घटक बाहेर पडण्यास मदत होते असे मानले जाते.
रेस्टोरेटिव्ह योग (Restorative Yoga)
हा योग प्रकार शरीर आणि मनाला खोलवर विश्रांती देण्यावर लक्ष केंद्रित करतो. यामध्ये आसने दीर्घकाळ (5 ते 20 मिनिटे) धरली जातात आणि बोल्स्टर, ब्लँकेट्स, ब्लॉक्स यांसारख्या साधनांचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो, जेणेकरून शरीर पूर्णपणे आधारलेले राहील. तणाव कमी करण्यासाठी, झोपेची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी आणि शरीराला नैसर्गिकरित्या बरे होण्यास मदत करण्यासाठी हा प्रकार उत्तम आहे.
कुंडलिनी योग (Kundalini Yoga)
कुंडलिनी योग हा केवळ शारीरिक आसनांपुरता मर्यादित नसून, त्यात शारीरिक आसने, प्राणा
योग परंपरा: प्रश्नपत्रिका
(सर्व प्रश्न अनिवार्य आहेत)
प्रश्न १: 'योग' या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करा आणि त्याची एक संक्षिप्त व्याख्या लिहा.
प्रश्न २: योग परंपरेचा उगम आणि इतिहास थोडक्यात स्पष्ट करा. योगाच्या प्राचीन काळातील महत्त्वाचे टप्पे कोणते आहेत?
प्रश्न ३: महर्षी पतंजलींच्या 'योग सूत्रां'ची मूलभूत संकल्पना काय आहे? त्यांच्या मते योगाचे अंतिम उद्दिष्ट काय आहे?
प्रश्न ४: अष्टांग योग म्हणजे काय? त्याचे आठ अंग (यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधी) थोडक्यात स्पष्ट करा.
प्रश्न ५: खालीलपैकी कोणत्याही तीन योग प्रकारांबद्दल थोडक्यात माहिती द्या:
- कर्मयोग
- भक्तियोग
- ज्ञानयोग
- हठयोग
- राजयोग
प्रश्न ६: योगासने आणि प्राणायाम यांचे मानवी शरीरावर आणि मनावर होणारे किमान चार फायदे सविस्तर सांगा.
प्रश्न ७: 'यम' आणि 'नियम' म्हणजे काय? प्रत्येकाची किमान दोन उदाहरणे देऊन त्यांचे दैनंदिन जीवनातील महत्त्व स्पष्ट करा.
प्रश्न ८: 'ध्यान' आणि 'समाधी' या संकल्पनांमधील फरक स्पष्ट करा आणि त्या योगामध्ये कशा महत्त्वाच्या आहेत हे सांगा.
प्रश्न ९: 'षट्कर्म' म्हणजे काय? योगामध्ये त्याचे महत्त्व काय आहे? (किमान दोन षट्कर्मांची नावे द्या).
प्रश्न १०: आधुनिक काळात योगाचे महत्त्व कसे वाढले आहे? शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी योग कसा उपयुक्त ठरतो, यावर तुमचे मत लिहा.
योगाची व्याख्या अनेक प्रकारे केली जाते, कारण तो एक व्यापक आणि प्राचीन अभ्यास आहे. सामान्यतः, योगाची काही प्रमुख व्याख्या खालीलप्रमाणे आहेत:
- शब्दशः अर्थ: 'योग' हा संस्कृत शब्द 'युज' या धातूपासून आला आहे, ज्याचा अर्थ 'जोडणे', 'एकत्र करणे' किंवा 'मिलन' असा होतो. या संदर्भात, योग म्हणजे आत्मा (व्यक्तिगत चेतना) आणि परमात्मा (विश्वव्यापी चेतना) यांचे मिलन.
- पतंजली योगसूत्रानुसार: महर्षी पतंजलींनी त्यांच्या 'योगसूत्रां'मध्ये योगाची सर्वात प्रसिद्ध व्याख्या दिली आहे: "योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" (योगसूत्र १.२). याचा अर्थ असा की, योग म्हणजे मनाच्या वृत्तींचा (विचारांचा, भावनांचा) निरोध करणे किंवा त्यांना शांत करणे. जेव्हा मन शांत होते, तेव्हा व्यक्तीला स्वतःच्या शुद्ध स्वरूपाची जाणीव होते.
- शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य: आधुनिक काळात, योगाला अनेकदा शारीरिक आसने (पोस्टर्स), श्वासोच्छ्वास तंत्रे (प्राणायाम), आणि ध्यान (मेडिटेशन) यांचा संगम म्हणून पाहिले जाते, जे शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक आरोग्यासाठी फायदेशीर आहे. तो शरीर, मन आणि आत्मा यांच्यात संतुलन साधण्याचा एक मार्ग आहे.
- जीवनशैली: योग ही केवळ एक व्यायाम पद्धती नाही, तर ती एक संपूर्ण जीवनशैली आहे जी नैतिक मूल्ये (यम आणि नियम), आत्म-अनुशासन आणि आत्म-जागरूकता वाढवते.
थोडक्यात, योग हे शरीर, मन आणि आत्मा यांना एकत्र आणणारे, आंतरिक शांती आणि संतुलन प्राप्त करण्याचे एक प्राचीन भारतीय विज्ञान आहे.
स्त्रोत: आर्ट ऑफ लिव्हिंग - योग म्हणजे काय?
दंड स्थिती (Dand Stithi) म्हणजे काय?
दंड स्थिती, ज्याला इंग्रजीमध्ये Staff Pose म्हणतात, हे योगासनामधील एक मूलभूत आसन आहे. हे आसन इतर अनेक बसलेल्या आसनांसाठी (seated asanas) आधार आणि तयारीचे काम करते. 'दंड' या शब्दाचा अर्थ 'काठी' किंवा 'कर्मचारी' आहे, कारण या आसनात शरीर एका सरळ काठीसारखे ठेवले जाते.
दंड स्थिती कशी करावी (आसनाची पद्धत):
- प्रथम जमिनीवर बसा आणि आपले पाय समोर सरळ करा.
- आपले पाय एकमेकांना जोडून ठेवा आणि पायाचे अंगठे छताकडे (किंवा शरीराकडे) ताणलेले ठेवा.
- तुमची पाठ सरळ आणि ताठ ठेवा. पाठीचा कणा ताणलेला असावा.
- हात आपल्या शरीराच्या बाजूला, नितंबांच्या (hips) जवळ जमिनीवर ठेवा. तळहात जमिनीवर सपाट ठेवा आणि बोटे समोरच्या दिशेने किंवा किंचित बाहेरच्या दिशेने असावीत.
- खांदे शिथिल ठेवा आणि छाती उघडी ठेवा.
- दृष्टी समोरच्या दिशेने असावी.
- या स्थितीत काही काळ स्थिर राहा आणि श्वासावर लक्ष केंद्रित करा.
दंड स्थितीचे फायदे:
- पाठीचा कणा मजबूत आणि सरळ करण्यास मदत करते.
- पोटाचे स्नायू (core muscles) मजबूत होतात.
- पायांच्या मागील बाजूच्या स्नायूंना (hamstrings) ताण मिळतो.
- शरीराची मुद्रा (posture) सुधारते.
- मन शांत करण्यास मदत करते.
- इतर कठीण आसनांसाठी शरीर तयार करते.
योगाची संकल्पना अतिशय प्राचीन असून, विविध ग्रंथांमध्ये तिच्या वेगवेगळ्या पैलूंवर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. योगाचा अंतिम उद्देश जरी आत्मसाक्षात्कार किंवा मोक्ष असला तरी, प्रत्येक ग्रंथाने त्या मार्गाचे वर्णन स्वतःच्या पद्धतीने केले आहे.
खाली काही प्रमुख ग्रंथांमधील योगा
जर्मन: योगा (Yoga)
लॅटिन: योगा (Yoga)
