तुर्की आक्रमणाच्या वेळी, भारताची राजकीय आणि सामाजिक परिस्थिती अनेक बाबतीत विखंडित आणि आव्हानात्मक होती, ज्यामुळे त्यांना बाहेरील आक्रमकांचा सामना करणे कठीण झाले.

राजकीय परिस्थिती:

• राजकीय विखंडन: तुर्की आक्रमणाच्या काळात (मुख्यतः 11व्या शतकापासून), भारत अनेक लहान-मोठ्या राज्यांमध्ये विभागलेला होता. उत्तर भारतात राजपूत राज्ये (जसे की दिल्लीचे तोमर, अजमेरचे चौहान, कन्नौजचे गहडवाल, चंदेल, परमार), पूर्वेला पाल आणि सेन घराणे, आणि दक्षिणेत चोळ, पांड्य, चालुक्य यांसारखी शक्तिशाली राज्ये होती. मात्र, त्यांच्यात एकजूट नव्हती.
• एकतेचा अभाव: ही राज्ये परस्परांशी सतत युद्धात गुंतलेली होती. एका राज्यावर संकट आल्यास इतर राज्ये मदत करत नसत, उलट कधीकधी या परिस्थितीचा फायदा घेण्याचा प्रयत्न करत. यामुळे कोणत्याही मोठ्या बाह्य धोक्याचा सामना करण्यासाठी एकसंध शक्ती उभी राहिली नाही.
• सामंतशाही व्यवस्था: अनेक ठिकाणी सामंतशाही व्यवस्था प्रचलित होती, जिथे मोठे राजे त्यांच्या अधिपत्याखालील सामंतांवर अवलंबून असत. हे सामंत अनेकदा स्वतंत्र वृत्तीचे होते आणि गरजेच्या वेळी राजाला योग्य पाठिंबा देत नसत.
• सैनिकी दुर्बळता: भारतीय राज्यांकडे मोठ्या सेना होत्या, परंतु त्यांची युद्धनीती आणि शस्त्रे तुर्की सैन्यापेक्षा काही बाबतीत कमी पडत होती. तुर्की घोडेस्वार आणि त्यांची वेगवान युद्धनीती प्रभावी ठरली. भारतीय सैन्य हत्तींवर अधिक अवलंबून होते, जे विशिष्ट भूप्रदेशात उपयुक्त असले तरी वेगवान हल्ल्यांसाठी तितके प्रभावी नव्हते.
• दूरदृष्टीचा अभाव: तत्कालीन भारतीय शासकांनी बाहेरील जगातील राजकीय घडामोडी किंवा संभाव्य धोके याबद्दल फारशी जागरूकता दाखवली नाही, ज्यामुळे ते अनपेक्षित हल्ल्यांसाठी तयार नव्हते.

सामाजिक परिस्थिती:

• जातिव्यवस्था: भारतीय समाज वर्ण आणि जातिव्यवस्थेमध्ये अत्यंत खोलवर विभागलेला होता. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे वर्ग होते, आणि त्यांच्यातही अनेक उपजाती होत्या. या व्यवस्थेमुळे सामाजिक गतिशीलता (social mobility) मर्यादित झाली होती आणि समाजात एकतेचा अभाव होता.
• अस्पृश्यता: अस्पृश्यतेची प्रथा समाजात खोलवर रुजलेली होती, ज्यामुळे समाजाचा एक मोठा वर्ग मूलभूत हक्कांपासून वंचित होता आणि तो मुख्य प्रवाहापासून दूर होता. यामुळे सामाजिक सलोखा आणि एकजूट कमी झाली.
• धार्मिक स्थिती: हिंदू धर्म प्रमुख होता, तर बौद्ध धर्म हळूहळू क्षीण होत होता. जैन धर्म देखील अस्तित्वात होता. तुर्की आक्रमणाने इस्लाम धर्म भारतात आणला, ज्यामुळे धार्मिक संघर्ष आणि संवाद दोन्ही सुरू झाले. हिंदू धर्मात विविध पंथ आणि संप्रदाय होते, पण त्यांच्यातही काही वेळा मतभेद दिसून येत.
• स्त्रियांची स्थिती: सामान्यतः स्त्रियांची सामाजिक स्थिती हळूहळू घसरत होती. सती प्रथा, बालविवाह आणि पडदा पद्धती (विशिष्ट समाजात) यांसारख्या प्रथा अस्तित्वात होत्या. स्त्रियांना सार्वजनिक जीवनात फारसा सहभाग घेता येत नसे.
• आर्थिक विषमता: समाजात आर्थिक विषमता मोठ्या प्रमाणात होती. राजे, सरदार, व्यापारी वर्ग संपन्न होता, तर बहुसंख्य सामान्य लोक (शेतकरी, कारागीर) आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ होते. या आर्थिक विषमतेमुळेही समाजात असंतोष आणि विभाजन होते.
• सामाजिक गतिहीनता: जाती आणि वंशपरंपरेमुळे व्यवसाय ठरत असत, ज्यामुळे व्यक्तीला आपली सामाजिक किंवा आर्थिक स्थिती बदलणे कठीण होते. यामुळे समाजात नवीन विचार आणि बदलांना प्रोत्साहन मिळत नव्हते.

थोडक्यात, तुर्की आक्रमणाच्या वेळी भारतातील राजकीय विखंडन, अंतर्गत संघर्ष आणि जातिव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेली सामाजिक फूट यामुळे भारताला बाहेरील आक्रमकांचा एकजुटीने आणि प्रभावीपणे सामना करणे कठीण झाले. या परिस्थितीचा फायदा घेऊन तुर्की आक्रमकांना भारतात आपली सत्ता स्थापन करणे सोपे झाले.