सर्व क्लेशांचे (दुःखांचे) मूळ कारण अविद्या (अज्ञान) हे आहे.

भारतीय दर्शनांमध्ये, विशेषतः पतंजलींच्या योगसूत्रानुसार आणि बौद्ध दर्शनानुसार, हे स्पष्ट केले आहे:

• योग दर्शनानुसार:

  पतंजलींच्या योगसूत्रांमध्ये पाच क्लेश सांगितले आहेत: अविद्या (अज्ञान), अस्मिता (अहंकार), राग (आसक्ती), द्वेष (विरोध) आणि अभिनिवेश (मरणाची भीती). या पाच क्लेशांपैकी, अविद्या हे मूळ कारण मानले जाते. अविद्या म्हणजे 'सत्याचे अज्ञान' किंवा 'नित्याला अनित्य समजणे, शुचीला अशुची समजणे, सुखाला दुःख समजणे आणि अनात्म्याला आत्मा समजणे'. या मूलभूत चुकीच्या समजुतीमुळे इतर सर्व क्लेश उत्पन्न होतात आणि त्यामुळे जीव दुःखाच्या चक्रात अडकतो.

• बौद्ध दर्शनानुसार:

  बौद्ध धर्मात दुःखाच्या चार आर्य सत्यांमध्ये 'दुःखाचे कारण' (समुदय) सांगितले आहे. यानुसार, तृष्णा (इच्छा, आसक्ती, लालसा) हे दुःखाचे मूळ कारण आहे. ही तृष्णा देखील अज्ञानातून (अविद्या) जन्माला येते, जिथे व्यक्तीला जगाच्या अनित्यतेचे आणि अनात्मतेचे ज्ञान नसते. त्यामुळे ती गोष्टींना चिकटून राहते आणि दुःख निर्माण होते.

थोडक्यात, अज्ञान (अविद्या) हेच सर्व क्लेशांचे आणि त्यामुळे होणाऱ्या दुःखाचे अंतिम मूळ कारण आहे. जोपर्यंत हे अज्ञान दूर होत नाही, तोपर्यंत क्लेश आणि दुःख कायम राहतात.