क्रय शक्ती समानता सिद्धांत (Purchasing Power Parity - PPP)

क्रय शक्ती समानता सिद्धांत हा आंतरराष्ट्रीय अर्थशास्त्रातील एक महत्त्वाचा सिद्धांत आहे जो दोन देशांमधील चलन विनिमय दर (Exchange Rate) आणि त्यांच्या चलनांच्या क्रय शक्ती (Purchasing Power) यांच्यातील संबंध स्पष्ट करतो. हा सिद्धांत असे सुचवतो की दोन देशांमधील विनिमय दर त्या देशांमधील वस्तूंच्या आणि सेवांच्या किमतींच्या फरकामुळे निर्धारित होतो किंवा त्यात बदल होतो.

या सिद्धांताचा आधार 'एका वस्तूचा नियम' (Law of One Price) आहे:

• या नियमानुसार, जर वाहतूक खर्च आणि व्यापार अडथळे नसतील, तर एकाच प्रकारची वस्तू वेगवेगळ्या देशांमध्ये (जेव्हा किमती एकाच चलनात रूपांतरित केल्या जातात) समान किमतीत विकली गेली पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर एक कॉफीचा कप अमेरिकेत $3 असेल आणि भारतात ₹100 असेल, तर PPP नुसार विनिमय दर $1 = ₹33.33 (100/3) असा असावा. जर विनिमय दर यापेक्षा वेगळा असेल, तर लोक स्वस्त देशातून वस्तू खरेदी करून महागड्या देशात विकण्याचा प्रयत्न करतील, ज्यामुळे विनिमय दरावर दबाव येईल आणि तो PPP दराकडे सरकेल.

क्रय शक्ती समानता सिद्धांताचे दोन प्रकार आहेत:

१. निरपेक्ष क्रय शक्ती समानता सिद्धांत (Absolute Purchasing Power Parity - APPP)

• या सिद्धांतानुसार, दोन देशांमधील चलन विनिमय दर हा त्यांच्या देशांमधील वस्तूंच्या समान बास्केटच्या किमतींच्या गुणोत्तराने ठरवला जातो. म्हणजे, देशांतर्गत चलनाची बाह्य चलनाच्या संदर्भात असलेली क्रय शक्ती समान असावी.
• सूत्र:
  E = P_d / P_f
  येथे:
  E = दोन देशांमधील विनिमय दर (उदा. प्रति परदेशी चलन एकक किती देशांतर्गत चलन)
  P_d = देशांतर्गत वस्तूंच्या बास्केटची किंमत (