चेक (Check) म्हणजे काय?

चेक हे एक लिखित कागदपत्र आहे, जे बँकेला आपल्या खात्यातून एका विशिष्ट व्यक्तीला किंवा संस्थेला त्यावर नमूद केलेली रक्कम देण्याचा बिनशर्त आदेश देते. चेकमुळे रोख रक्कम सोबत न ठेवता पैशांचे व्यवहार सुरक्षितपणे करता येतात. हा एक 'विनिमयक्षम दस्तऐवज' (Negotiable Instrument) मानला जातो, ज्याची व्याख्या 'निगोशिएबल इन्स्ट्रुमेंट्स ॲक्ट, १८८१' मध्ये केली आहे.

चेकची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• लिखित आदेश (Written Order): चेक नेहमी कागदावर लेखी स्वरूपात असावा लागतो. तोंडी आदेश वैध मानला जात नाही.
• बिनशर्त आदेश (Unconditional Order): चेकवरील रक्कम अदा करण्याचा आदेश कोणताही अटी-शर्तींवर आधारित नसावा. तो बँकेला बिनशर्त आदेश असतो.
• बँकेवर काढलेला (Drawn on a Bank): चेक नेहमी एखाद्या विशिष्ट बँकेवर काढला जातो, जिथे चेक काढणाऱ्याचे खाते असते.
• निश्चित रक्कम (Definite Sum of Money): चेकवर अदा करावयाची रक्कम अंकात आणि शब्दात स्पष्टपणे नमूद केलेली असावी लागते. या दोन्ही रकमांमधील विसंगतीमुळे चेक रद्द होऊ शकतो.
• देय तारीख (Date): चेकवर तो काढल्याची किंवा तो वटवण्यासाठी सादर करण्याची तारीख लिहिलेली असते. भारतात चेकची वैधता सामान्यतः तीन महिने असते.
• देय व्यक्ती (Payee): ज्या व्यक्तीला किंवा संस्थेला पैसे द्यायचे आहेत, त्या व्यक्तीचे किंवा संस्थेचे नाव चेकवर स्पष्टपणे लिहिलेले असावे लागते. 'स्वतःसाठी' (Self) असे लिहून खातेदार स्वतःही पैसे काढू शकतो.
• चेक काढणाऱ्याची सही (Drawer's Signature): चेक काढणाऱ्या व्यक्तीची (खातेदाराची) सही त्यावर असणे बंधनकारक आहे. सही जुळली नाही तर चेक रद्द होतो.
• बदली करता येण्याजोगा (Negotiable Instrument): चेक हा बदली करता येण्याजोगा दस्तऐवज आहे, म्हणजे तो एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे हस्तांतरित करता येतो (उदा. कोरा चेक 'बेअरर चेक' असल्यास).
• खाते क्रमांक (Account Number): चेकवर खातेदाराचा खाते क्रमांक छापलेला असतो, ज्यातून पैसे काढले जातात.
• चेक क्रमांक (Check Number): प्रत्येक चेकला एक विशिष्ट क्रमांक असतो, जो व्यवहाराचा मागोवा घेण्यासाठी महत्त्वाचा असतो.