अधिकार आणि कर्तव्ये हे मानवी समाजाचे दोन महत्त्वाचे आधारस्तंभ आहेत. ते एकमेकांशी घट्टपणे जोडलेले आहेत. जिथे अधिकार असतात, तिथे कर्तव्येही येतात आणि कर्तव्यांच्या पूर्ततेतून अधिकारांचे संरक्षण होते. या दोन्ही संकल्पनांना स्पष्ट करण्यासाठी विविध तत्त्वज्ञानात्मक सिद्धांत मांडले गेले आहेत.

येथे अधिकार आणि कर्तव्यांचे प्रमुख सिद्धांत दिले आहेत:

१. नैसर्गिक अधिकारांचा सिद्धांत (Natural Rights Theory)

• हा सिद्धांत असे मानतो की काही अधिकार हे मानवाला जन्मानेच मिळतात, ते कोणत्याही सरकार किंवा कायद्याने दिलेले नसतात. हे अधिकार मानवाच्या अस्तित्वाशी आणि सन्मानाशी अविभाज्यपणे जोडलेले असतात.
• जॉन लॉक, जीन-जॅक रुसो यांसारख्या विचारवंतांनी या सिद्धांताचे समर्थन केले. जीवन जगण्याचा अधिकार, स्वातंत्र्याचा अधिकार आणि मालमत्तेचा अधिकार ही नैसर्गिक अधिकारांची प्रमुख उदाहरणे आहेत.
• या सिद्धांतानुसार, इतरांच्या नैसर्गिक अधिकारांचा आदर करणे हे आपले नैसर्गिक कर्तव्य आहे. सरकारचे मुख्य कर्तव्य या नैसर्गिक अधिकारांचे रक्षण करणे हे आहे.

२. वैधानिक अधिकारांचा सिद्धांत (Legal Rights Theory / Positivism)

• या सिद्धांतानुसार, अधिकार हे केवळ कायदेशीर प्रणालीद्वारे (म्हणजे सरकार आणि कायद्याद्वारे) निर्माण होतात आणि कायद्याद्वारेच त्यांचे संरक्षण केले जाते. ज्या अधिकारांना कायद्याची मान्यता नाही, ते अधिकार नाहीत.
• उदा. मतदानाचा अधिकार, मालमत्ता खरेदी-विक्रीचा अधिकार हे कायदेशीर अधिकार आहेत.
• या सिद्धांतानुसार, कायदेशीर कर्तव्ये ही कायद्याने लादलेली बंधने आहेत. कायद्याचे पालन करणे हे नागरिकांचे कर्तव्य आहे, आणि कायद्यांचे उल्लंघन केल्यास दंडाची तरतूद असते.

३. उपयुक्ततावाद (Utilitarianism)

• जेरेमी बेंथम आणि जॉन स्टुअर्ट मिल यांनी हा सिद्धांत मांडला. या सिद्धांतानुसार, कोणते अधिकार आणि कर्तव्ये असावीत हे त्यांच्या परिणामांवरून ठरते.
• जे अधिकार किंवा कर्तव्ये जास्तीत जास्त लोकांना जास्तीत जास्त सुख किंवा कल्याण देतात, ते नैतिकदृष्ट्या योग्य मानले जातात.
• उदा. सार्वजनिक आरोग्याचे रक्षण करण्यासाठी काही वैयक्तिक अधिकारांवर बंधने घालणे हे उपयुक्ततावादानुसार योग्य ठरू शकते, कारण ते मोठ्या लोकसंख्येचे भले करते. येथे कर्तव्य म्हणजे असे कार्य करणे, ज्यामुळे एकूण समाजाचे कल्याण वाढेल.

४. कांतचा कर्तव्यवादी सिद्धांत (Kantian Deontology)

• इम्मॅन्युएल कांत यांनी हा