ग्रंथालयशास्त्र ग्रंथ

ग्रंथवर्गीकरण प्रात्यक्षिक ज्ञानकोश याचे वर्गीकरण कसे करावे?

3 उत्तरे
3 answers

ग्रंथवर्गीकरण प्रात्यक्षिक ज्ञानकोश याचे वर्गीकरण कसे करावे?

1
ग्रंथालयामध्ये 'ज्ञानकोश' (Encyclopedia) हे संदर्भासाठी वापरले जाणारे अत्यंत महत्त्वाचे साधन आहे. 'ग्रंथवर्गीकरण प्रात्यक्षिक' (Library Classification Practical) करताना ज्ञानकोशाचे वर्गीकरण हे त्याच्या विषयाच्या व्याप्तीवरून ठरवले जाते.
​सामान्यतः ज्ञानकोशांचे वर्गीकरण दोन मुख्य भागांत केले जाते:
​१. सामान्य ज्ञानकोश (General Encyclopedia)
​ज्या ज्ञानकोशामध्ये जगातील सर्व विषयांची माहिती दिलेली असते (उदा. एनसायक्लोपीडिया ब्रिटानिका किंवा मराठी विश्वकोश), त्यांचे वर्गीकरण 'Common Subdivisions' वापरून केले जाते.
​Dewey Decimal Classification (DDC) नुसार:
​यासाठी 030 हा मुख्य वर्ग (Main Class) वापरला जातो.
​जर तो विशिष्ट भाषेतील असेल, तर भाषेनुसार उपवर्ग जोडले जातात. उदा. मराठी विश्वकोशासाठी 039.914 (मराठी भाषेचा कोड जोडून) असा क्रमांक तयार होऊ शकतो.
​Colon Classification (CC) नुसार:
​यासाठी 'k' (General Encyclopaedias) हे चिन्ह वापरले जाते.
​सूत्र: k [P], [P2]
​उदा. मराठी विश्वकोश: k44,15,N (येथे ४४ भारतासाठी आणि १५ मराठीसाठी वापरले जाते).
​२. विषयवार ज्ञानकोश (Subject-Specific Encyclopedia)
​जर ज्ञानकोश एखाद्या विशिष्ट विषयावर आधारित असेल (उदा. 'विज्ञानाचा ज्ञानकोश' किंवा 'इतिहासाचा ज्ञानकोश'), तर त्याचे वर्गीकरण त्या मूळ विषयाच्या वर्गाखाली केले जाते.
​DDC नुसार:
​मूळ विषयाचा क्रमांक + 'Standard Subdivisions' (Table 1).
​ज्ञानकोशासाठी -03 हा अंक वापरला जातो.
​उदाहरण: विज्ञानाचा ज्ञानकोश (Science Encyclopedia)
​विज्ञान (Science): 500
​ज्ञानकोश (Encyclopedia): -03
​वर्गांक: 500.3
​CC नुसार:
​मूळ विषयाचा वर्गांक + 'Common Isolate' (k).
​उदाहरण: वैद्यकीय ज्ञानकोश (Medical Encyclopedia)
​वैद्यकशास्त्र (Medicine): L
​ज्ञानकोश: k
​वर्गांक: Lk
​वर्गीकरण करताना महत्त्वाच्या पायऱ्या:
​विषय निश्चिती: तो ज्ञानकोश सर्वसाधारण आहे की एखाद्या विशिष्ट विषयाचा, हे तपासा.
​मुख्य वर्ग (Main Class): विषयानुसार मुख्य वर्ग निवडा.
​साहाय्यकारी तक्ता (Table Use): DDC वापरत असाल तर 'Table 1' मधील -03 जोडा आणि CC वापरत असाल तर k हे 'Common Isolate' जोडा.
​भाषा आणि काळ: गरजेनुसार भाषेचा कोड किंवा प्रकाशनाचा काळ जोडून क्रमांक अधिक अचूक करा.
​तुम्ही कोणत्या विशिष्ट ज्ञानकोशाचे (उदा. मराठी विश्वकोश, भारतीय संस्कृती कोश) वर्गीकरण करण्याचा प्रयत्न करत आहात का? तसे असल्यास सांगा, आपण मिळून त्याचा अचूक वर्गांक तयार करू शकतो.
उत्तर लिहिले · 10/4/2026
कर्म · 7030
0

"ग्रंथवर्गीकरण प्रात्यक्षिक ज्ञानकोश" (Practical Encyclopedia of Book Classification) या शीर्षकाचे वर्गीकरण हे ग्रंथालयशास्त्र (Library Science) या विषयांतर्गत येते, विशेषतः 'वर्गीकरण' (Classification) या उपविषयाखाली. विविध वर्गीकरण प्रणालीनुसार याचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे केले जाईल:

1. ड्यूई दशांश वर्गीकरण (Dewey Decimal Classification - DDC):

  • मुख्य विषय: 000 - Computer science, information & general works (संगणक विज्ञान, माहिती आणि सामान्य कामे)
  • उपविभाग: 020 - Library & information sciences (ग्रंथालय आणि माहिती विज्ञान)
  • विभाग: 025 - Library operations (ग्रंथालय कार्यप्रणाली)
  • उपविभाग: 025.4 - Subject analysis & control; classification (विषय विश्लेषण आणि नियंत्रण; वर्गीकरण)
  • फॉर्म उपविभाग (Standard Subdivision): -03 साठी ज्ञानकोश (Encyclopedia)

त्यामुळे, "ग्रंथवर्गीकरण प्रात्यक्षिक ज्ञानकोश" साठी सर्वाधिक योग्य DDC क्रमांक 025.403 हा असेल.

  • 025.4: वर्गीकरण प्रणाली, सिद्धांत आणि अभ्यास.
  • 03: ज्ञानकोशासाठी (form subdivision).

2. लायब्ररी ऑफ काँग्रेस वर्गीकरण (Library of Congress Classification - LCC):

  • मुख्य वर्ग: Z - Bibliography. Library Science. Information Resources (General) (ग्रंथसूची. ग्रंथालयशास्त्र. माहिती संसाधने (सामान्य))
  • उपवर्ग: Z 665-718 - Library science (ग्रंथालयशास्त्र)
  • विभाग: Z 695 - Classification. Cataloging. Indexing (वर्गीकरण. सूचीकरण. अनुक्रमणिका)
  • अधिक विशिष्ट: Z 695.2 - General classification theory and schemes (सामान्य वर्गीकरण सिद्धांत आणि योजना)

त्यामुळे, LCC नुसार या शीर्षकासाठी योग्य वर्ग क्रमांक Z 695 किंवा Z 695.2 हा असेल.

3. कोलन वर्गीकरण (Colon Classification - CC) - एस. आर. रंगनाथन:

कोलन वर्गीकरण प्रणालीमध्ये, पुस्तकाच्या विषयानुसार आणि त्याच्या स्वरूपानुसार (Form) वर्गीकरण केले जाते.

  • मूळ विषय (Basic Subject): 2 - Library Science (ग्रंथालयशास्त्र)
  • व्यक्तिमत्त्व पैलू (Personality Facet - P): 51 - Classification (वर्गीकरण)
  • सामान्य आइसोलेट (Common Isolate -
उत्तर लिहिले · 6/4/2026
कर्म · 5180
0
कोणत्या कारणांमुळे रस्त्यावर गर्दी होते 
उत्तर लिहिले · 6/4/2026
कर्म · 0

Related Questions