अवयव प्रत्यारोपण (Organ Transplantation) म्हणजे काय?

अवयव प्रत्यारोपण म्हणजे एका व्यक्तीच्या शरीरातील खराब झालेले किंवा निकामी झालेले अवयव काढून टाकून त्या जागी दुसऱ्या निरोगी व्यक्तीचा (दात्याचा) अवयव शस्त्रक्रियेद्वारे बसवणे. यामुळे ज्या व्यक्तीचे अवयव निकामी झाले आहेत, त्याला सामान्य जीवन जगण्याची संधी मिळते आणि त्याचे जीवन वाचू शकते.

अवयव प्रत्यारोपणाची गरज कधी भासते?

जेव्हा एखादा अवयव रोग, इजा किंवा इतर कोणत्याही कारणामुळे इतका खराब होतो की तो सामान्यपणे काम करू शकत नाही आणि इतर कोणत्याही उपचाराने तो बरा होण्याची शक्यता नसते, तेव्हा अवयव प्रत्यारोपणाची गरज भासते. यामुळे रुग्णाचे जीवन धोक्यात येऊ शकते किंवा त्याची जीवनशैली खूपच खराब होऊ शकते.

कोणते अवयव प्रत्यारोपित केले जातात?

सामान्यतः प्रत्यारोपित केले जाणारे काही प्रमुख अवयव आणि ऊतक (tissues) खालीलप्रमाणे आहेत:

• मूत्रपिंड (Kidney): मूत्रपिंड निकामी झालेल्या रुग्णांसाठी.
• यकृत (Liver): यकृताचा गंभीर आजार असलेल्या रुग्णांसाठी.
• हृदय (Heart): हृदयविकारामुळे हृदय निकामी झालेल्या रुग्णांसाठी.
• फुफ्फुसे (Lungs): गंभीर फुफ्फुसाचे आजार असलेल्या रुग्णांसाठी.
• स्वादुपिंड (Pancreas): मधुमेह (विशेषतः टाइप 1) असलेल्या काही रुग्णांसाठी.
• आतडे (Intestine): आतड्यांसंबंधी गंभीर समस्या असलेल्या रुग्णांसाठी.
• कॉर्निया (Cornea): दृष्टी सुधारण्यासाठी.
• हाडे (Bones) आणि हाडांच्या मज्जा (Bone Marrow): काही कर्करोग आणि रक्ताच्या विकारांसाठी.
• त्वचा (Skin): गंभीर भाजलेल्या रुग्णांसाठी.

अवयव दात्यांचे प्रकार:

1. जिवंत दाता (Living Donor): काही अवयव जिवंत व्यक्तींकडून दान केले जाऊ शकतात, कारण शरीरात ते अवयव दोन असतात (उदा. मूत्रपिंड) किंवा ते पुन्हा वाढू शकतात (उदा. यकृताचा काही भाग). दात्याचे आरोग्य चांगले असणे आवश्यक आहे आणि अवयव दान केल्याने त्याच्या आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम होणार नाही याची खात्री केली जाते.

2. मृत दाता (Deceased Donor): एखाद्या व्यक्तीचा मेंदू मृत (brain dead) घोषित केल्यानंतर, त्याच्या कुटुंबाच्या संमतीने त्याचे अवयव दान केले जातात. या दात्यांचे अवयव हृदयाचे ठोके चालू असतानाच काढले जातात, जेणेकरून अवयव निरोगी स्थितीत राहतील.

प्रत्यारोपण प्रक्रिया कशी असते?

1. गरज ओळखणे (Identification of Need): डॉक्टर एखाद्या रुग्णाला अवयव प्रत्यारोपणाची गरज आहे हे निश्चित करतात.

2. नोंदणी आणि प्रतीक्षा यादी (Registration and Waiting List): रुग्णाला राष्ट्रीय किंवा स्थानिक अवयव प्रत्यारोपण संस्थेकडे नोंदणी केली जाते आणि तो प्रतीक्षा यादीत सामील होतो.

3. अवयवाचा शोध (Organ Matching): जेव्हा एखादा दाता अवयव देण्यासाठी उपलब्ध होतो, तेव्हा दात्याचा रक्तगट, ऊतक प्रकार (tissue type) आणि शरीराचा आकार रुग्णाशी जुळतो की नाही याची तपासणी केली जाते.

4. शस्त्रक्रिया (Surgery): जुळणारा अवयव उपलब्ध झाल्यावर, प्राप्तकर्ता (recipient) आणि दात्यावर (जिवंत असल्यास) शस्त्रक्रिया केली जाते. हा एक जटिल आणि वेळखाऊ वैद्यकीय प्रक्रिया आहे.

5. शस्त्रक्रियेनंतरची काळजी (Post-transplant Care): प्रत्यारोपणामुळे शरीर नवीन अवयवाला परके मानून तो नाकारू शकते (rejection). हे टाळण्यासाठी रुग्णाला आयुष्यभर रोगप्रतिकारशक्ती दाबणारी औषधे (immunosuppressants) घ्यावी लागतात. नियमित तपासणी आणि काळजी आवश्यक असते.

महत्वाचे मुद्दे:

• अवयव दानामुळे अनेक लोकांचे जीवन वाचू शकते.
• अवयवांची नेहमीच कमतरता असते, त्यामुळे अवयव दानाचे महत्त्व खूप आहे.
• अवयव दान हा एक उदात्त निर्णय आहे, जो अनेक कुटुंबांना नवीन आशा देतो.

तुम्हाला याबद्दल अधिक माहिती हवी असल्यास, कृपया विचारू शकता.