सामाजिक विज्ञान संशोधनाची व्याप्ती (Scope of Social Science Research)

सामाजिक विज्ञान संशोधन म्हणजे मानवी समाज, त्यांचे वर्तन, संस्था आणि संस्कृती समजून घेण्यासाठी पद्धतशीर चौकशी करणे. हे संशोधन सामाजिक घटनांचे विश्लेषण करते, त्यांचे कारण आणि परिणाम शोधते आणि सामाजिक जीवनाच्या विविध पैलूंवर प्रकाश टाकते. या संशोधनाची व्याप्ती अत्यंत विस्तृत आणि बहुआयामी आहे, ज्यात मानवी अस्तित्वाच्या जवळजवळ प्रत्येक पैलूचा समावेश होतो.

सामाजिक विज्ञान संशोधनाच्या प्रमुख व्याप्ती किंवा क्षेत्रांमध्ये खालील बाबींचा समावेश होतो:

• मानवी वर्तन आणि सामाजिक संबंधांचा अभ्यास:

  सामाजिक विज्ञान संशोधन व्यक्ती, गट आणि समाजातील मानवी वर्तनाचा सखोल अभ्यास करते. यात लोकांच्या परस्परसंवादाचे नमुने, सामाजिक नियम, मूल्ये, श्रद्धा आणि विचारसरणी कशा विकसित होतात हे तपासले जाते. मानसशास्त्र (Psychology), समाजशास्त्र (Sociology) आणि मानववंशशास्त्र (Anthropology) यांसारखे विषय या क्षेत्रावर प्रामुख्याने लक्ष केंद्रित करतात. या अभ्यासातून मानवी प्रेरणा, निर्णय प्रक्रिया आणि सामाजिकीकरण (Socialization) यावर प्रकाश टाकला जातो.

• सामाजिक समस्यांचे विश्लेषण आणि निराकरण:

  गरीबी, असमानता, गुन्हेगारी, बेरोजगारी, शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण, भेदभाव, मानसिक आरोग्य आणि शहरीकरण यांसारख्या विविध सामाजिक समस्यांची मूळ कारणे, त्यांचे परिणाम आणि त्यांच्या निराकरणासाठी संभाव्य उपाययोजना शोधण्यासाठी सामाजिक विज्ञान संशोधन अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हे संशोधन सामाजिक न्यायाला प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि समाजातील दुर्बळ घटकांच्या कल्याणासाठी धोरणे आखण्यास मदत करते.

• धोरण निर्मिती आणि मूल्यांकन:

  सरकार, स्वयंसेवी संस्था आणि इतर आंतरराष्ट्रीय संघटनांना प्रभावी सार्वजनिक धोरणे तयार करण्यासाठी सामाजिक विज्ञान संशोधन आधार प्रदान करते. आरोग्य धोरणे, शिक्षण धोरणे, आर्थिक धोरणे, सामाजिक कल्याण योजना, गृहनिर्माण धोरणे आणि पर्यावरण धोरणे यांच्या परिणामांचे मूल्यांकन (Evaluation) करण्यासाठीही याचा वापर होतो. यामुळे कोणत्या धोरणांमुळे समाजाला अधिक फायदा होतो आणि कोणते धोरण अपेक्षित परिणाम देत नाही, हे समजून घेण्यास मदत होते.

• संस्थात्मक अभ्यास:

  कुटुंब, शिक्षण संस्था, धार्मिक संस्था, सरकार, कायदेशीर प्रणाली, अर्थव्यवस्था, राजकीय पक्ष आणि प्रसारमाध्यमे यांसारख्या सामाजिक संस्था कशा कार्य करतात, त्यांचे समाजावर काय परिणाम होतात, त्या कशा विकसित होतात आणि त्या कशा बदलतात याचा अभ्यास करणे सामाजिक विज्ञान संशोधनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. यातून संस्थात्मक कार्यक्षमतेत सुधारणा कशी करावी हे समजते.

• सांस्कृतिक अभ्यास:

  विविध संस्कृती, त्यांची मूल्ये, परंपरा, भाषा, कला आणि प्रथा यांचा अभ्यास करणे ही सामाजिक विज्ञान संशोधनाची एक प्रमुख व्याप्ती आहे. यामुळे सांस्कृतिक विविधता समजून घेण्यास, आंतर-सांस्कृतिक संवाद वाढवण्यास आणि सांस्कृतिक संघर्षांची कारणे समजून घेण्यास मदत होते. मानववंशशास्त्र आणि समाजशास्त्र यांत हा विषय महत्त्वाचा आहे.