सामाजिक विज्ञान

सामाजिक विज्ञान संशोधनात एस.पी.एस.एस. (SPSS) चा वापर

एस.पी.एस.एस. (SPSS), ज्याचे पूर्ण रूप "स्टॅटिस्टिकल पॅकेज फॉर द सोशल सायन्सेस" (Statistical Package for the Social Sciences) असे आहे, हे एक शक्तिशाली सॉफ्टवेअर आहे जे सामाजिक विज्ञान संशोधकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते. हे सॉफ्टवेअर जटिल संख्यात्मक डेटाचे विश्लेषण करण्यासाठी आणि त्यातून अर्थपूर्ण निष्कर्ष काढण्यासाठी मदत करते.

सामाजिक विज्ञान संशोधनात एस.पी.एस.एस. चा वापर खालीलप्रमाणे महत्त्वाचा आहे:

• डेटा व्यवस्थापन (Data Management): एस.पी.एस.एस. संशोधकांना मोठ्या प्रमाणात डेटा प्रभावीपणे प्रविष्ट करण्यास, संपादित करण्यास आणि व्यवस्थापित करण्यास मदत करते. हे विविध डेटा फॉरमॅट्स स्वीकारते आणि डेटाची स्वच्छता (data cleaning) करण्यास मदत करते.
• वर्णनात्मक सांख्यिकी (Descriptive Statistics): हे डेटाचे मूलभूत वर्णन करणारे आकडेवारी प्रदान करते, जसे की सरासरी (mean), मध्यक (median), बहुलक (mode), प्रमाण विचलन (standard deviation), फ्रिक्वेन्सी (frequency) आणि पर्सेंटेज (percentages). हे संशोधकांना डेटाच्या मुख्य वैशिष्ट्यांची कल्पना देते.
• अनुमानात्मक सांख्यिकी (Inferential Statistics): सामाजिक विज्ञान संशोधनाचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे नमुन्याच्या (sample) आधारावर लोकसंख्येबद्दल (population) निष्कर्ष काढणे. एस.पी.एस.एस. विविध अनुमानात्मक सांख्यिकीय चाचण्या (inferential statistical tests) करण्यास मदत करते, जसे की:
  • टी-टेस्ट (T-tests): दोन गटांमधील फरकाची तुलना करण्यासाठी.
  • अनोव्हा (ANOVA): तीन किंवा अधिक गटांमधील फरकाची तुलना करण्यासाठी.
  • सहसंबंध (Correlation): दोन चलांमधील (variables) संबंधाची शक्ती आणि दिशा मोजण्यासाठी.
  • प्रतिगमन विश्लेषण (Regression Analysis): एका चलाचा दुसऱ्या चलावर होणारा परिणाम तपासण्यासाठी.
  • का स्क्वेअर चाचणी (Chi-Square Test): श्रेणीबद्ध डेटा (categorical data) मधील संबंध तपासण्यासाठी.
• डेटा परिवर्तन आणि गणना (Data Transformation and Computation): संशोधकांना नवीन व्हेरिएबल्स तयार करण्यासाठी किंवा विद्यमान व्हेरिएबल्सना रूपांतरित करण्यासाठी एस.पी.एस.एस. मदत करते, ज्यामुळे अधिक सखोल विश्लेषण शक्य होते.
• ग्राफ आणि चार्ट निर्मिती (Graph and Chart Generation): एस.पी.एस.एस. आकर्षक आणि माहितीपूर्ण ग्राफिक्स, जसे की बार चार्ट (bar charts), पाई चार्ट (pie charts), हिस्टोग्राम (histograms) आणि स्कॅटर प्लॉट्स (scatter plots) तयार करण्याची क्षमता प्रदान करते. यामुळे जटिल डेटा सहजपणे समजावून सांगण्यास मदत होते.
• सर्वेक्षण डेटा विश्लेषण (Survey Data Analysis): सामाजिक विज्ञानात सर्वेक्षण (surveys) मोठ्या प्रमाणावर वापरले जातात. एस.पी.एस.एस. सर्वेक्षण डेटाचे विश्लेषण करण्यासाठी, प्रतिसादकर्त्यांचे नमुने तपासण्यासाठी आणि ट्रेंड ओळखण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
• परिकल्पना चाचणी (Hypothesis Testing): संशोधकांनी तयार केलेल्या परिकल्पनांची (hypotheses) आकडेवारीच्या आधारावर चाचणी करण्यासाठी एस.पी.एस.एस. एक आवश्यक साधन आहे. यामुळे संशोधक आपल्या निष्कर्षांची वैधता तपासू शकतात.
• वापरण्यास सोपे (User-Friendly Interface): एस.पी.एस.एस. मध्ये ग्राफिकल युजर इंटरफेस (GUI) असल्यामुळे, ज्यांना प्रोग्रामिंगचे ज्ञान नाही त्यांनाही ते वापरणे सोपे जाते. यामुळे संख्यात्मक विश्लेषण प्रक्रिया सुलभ होते.

थोडक्यात, एस.पी.एस.एस. हे सामाजिक विज्ञान संशोधनासाठी एक अपरिहार्य साधन आहे, जे डेटा विश्लेषण प्रक्रिया सुलभ करते, अचूक निष्कर्ष काढण्यास मदत करते आणि संशोधकांना त्यांच्या संशोधनातून अर्थपूर्ण माहिती मिळवण्यास सक्षम करते. यामुळे सामाजिक घटना आणि मानवी वर्तनाचे अधिक चांगले आकलन होण्यास मदत होते.

सामाजिक विज्ञान संशोधनाची व्याप्ती (Scope of Social Science Research)

सामाजिक विज्ञान संशोधन म्हणजे मानवी समाज, त्यांचे वर्तन, संस्था आणि संस्कृती समजून घेण्यासाठी पद्धतशीर चौकशी करणे. हे संशोधन सामाजिक घटनांचे विश्लेषण करते, त्यांचे कारण आणि परिणाम शोधते आणि सामाजिक जीवनाच्या विविध पैलूंवर प्रकाश टाकते. या संशोधनाची व्याप्ती अत्यंत विस्तृत आणि बहुआयामी आहे, ज्यात मानवी अस्तित्वाच्या जवळजवळ प्रत्येक पैलूचा समावेश होतो.

सामाजिक विज्ञान संशोधनाच्या प्रमुख व्याप्ती किंवा क्षेत्रांमध्ये खालील बाबींचा समावेश होतो:

• मानवी वर्तन आणि सामाजिक संबंधांचा अभ्यास:

  सामाजिक विज्ञान संशोधन व्यक्ती, गट आणि समाजातील मानवी वर्तनाचा सखोल अभ्यास करते. यात लोकांच्या परस्परसंवादाचे नमुने, सामाजिक नियम, मूल्ये, श्रद्धा आणि विचारसरणी कशा विकसित होतात हे तपासले जाते. मानसशास्त्र (Psychology), समाजशास्त्र (Sociology) आणि मानववंशशास्त्र (Anthropology) यांसारखे विषय या क्षेत्रावर प्रामुख्याने लक्ष केंद्रित करतात. या अभ्यासातून मानवी प्रेरणा, निर्णय प्रक्रिया आणि सामाजिकीकरण (Socialization) यावर प्रकाश टाकला जातो.

• सामाजिक समस्यांचे विश्लेषण आणि निराकरण:

  गरीबी, असमानता, गुन्हेगारी, बेरोजगारी, शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण, भेदभाव, मानसिक आरोग्य आणि शहरीकरण यांसारख्या विविध सामाजिक समस्यांची मूळ कारणे, त्यांचे परिणाम आणि त्यांच्या निराकरणासाठी संभाव्य उपाययोजना शोधण्यासाठी सामाजिक विज्ञान संशोधन अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हे संशोधन सामाजिक न्यायाला प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि समाजातील दुर्बळ घटकांच्या कल्याणासाठी धोरणे आखण्यास मदत करते.

• धोरण निर्मिती आणि मूल्यांकन:

  सरकार, स्वयंसेवी संस्था आणि इतर आंतरराष्ट्रीय संघटनांना प्रभावी सार्वजनिक धोरणे तयार करण्यासाठी सामाजिक विज्ञान संशोधन आधार प्रदान करते. आरोग्य धोरणे, शिक्षण धोरणे, आर्थिक धोरणे, सामाजिक कल्याण योजना, गृहनिर्माण धोरणे आणि पर्यावरण धोरणे यांच्या परिणामांचे मूल्यांकन (Evaluation) करण्यासाठीही याचा वापर होतो. यामुळे कोणत्या धोरणांमुळे समाजाला अधिक फायदा होतो आणि कोणते धोरण अपेक्षित परिणाम देत नाही, हे समजून घेण्यास मदत होते.

• संस्थात्मक अभ्यास:

  कुटुंब, शिक्षण संस्था, धार्मिक संस्था, सरकार, कायदेशीर प्रणाली, अर्थव्यवस्था, राजकीय पक्ष आणि प्रसारमाध्यमे यांसारख्या सामाजिक संस्था कशा कार्य करतात, त्यांचे समाजावर काय परिणाम होतात, त्या कशा विकसित होतात आणि त्या कशा बदलतात याचा अभ्यास करणे सामाजिक विज्ञान संशोधनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. यातून संस्थात्मक कार्यक्षमतेत सुधारणा कशी करावी हे समजते.

• सांस्कृतिक अभ्यास:

  विविध संस्कृती, त्यांची मूल्ये, परंपरा, भाषा, कला आणि प्रथा यांचा अभ्यास करणे ही सामाजिक विज्ञान संशोधनाची एक प्रमुख व्याप्ती आहे. यामुळे सांस्कृतिक विविधता समजून घेण्यास, आंतर-सांस्कृतिक संवाद वाढवण्यास आणि सांस्कृतिक संघर्षांची कारणे समजून घेण्यास मदत होते. मानववंशशास्त्र आणि समाजशास्त्र यांत हा विषय महत्त्वाचा आहे.