संशोधन पद्धती
सामाजिक विज्ञान संशोधनाची व्याप्ती (Scope of Social Science Research)
सामाजिक विज्ञान संशोधन म्हणजे मानवी समाज, त्यांचे वर्तन, संस्था आणि संस्कृती समजून घेण्यासाठी पद्धतशीर चौकशी करणे. हे संशोधन सामाजिक घटनांचे विश्लेषण करते, त्यांचे कारण आणि परिणाम शोधते आणि सामाजिक जीवनाच्या विविध पैलूंवर प्रकाश टाकते. या संशोधनाची व्याप्ती अत्यंत विस्तृत आणि बहुआयामी आहे, ज्यात मानवी अस्तित्वाच्या जवळजवळ प्रत्येक पैलूचा समावेश होतो.
सामाजिक विज्ञान संशोधनाच्या प्रमुख व्याप्ती किंवा क्षेत्रांमध्ये खालील बाबींचा समावेश होतो:
-
मानवी वर्तन आणि सामाजिक संबंधांचा अभ्यास:
सामाजिक विज्ञान संशोधन व्यक्ती, गट आणि समाजातील मानवी वर्तनाचा सखोल अभ्यास करते. यात लोकांच्या परस्परसंवादाचे नमुने, सामाजिक नियम, मूल्ये, श्रद्धा आणि विचारसरणी कशा विकसित होतात हे तपासले जाते. मानसशास्त्र (Psychology), समाजशास्त्र (Sociology) आणि मानववंशशास्त्र (Anthropology) यांसारखे विषय या क्षेत्रावर प्रामुख्याने लक्ष केंद्रित करतात. या अभ्यासातून मानवी प्रेरणा, निर्णय प्रक्रिया आणि सामाजिकीकरण (Socialization) यावर प्रकाश टाकला जातो.
-
सामाजिक समस्यांचे विश्लेषण आणि निराकरण:
गरीबी, असमानता, गुन्हेगारी, बेरोजगारी, शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण, भेदभाव, मानसिक आरोग्य आणि शहरीकरण यांसारख्या विविध सामाजिक समस्यांची मूळ कारणे, त्यांचे परिणाम आणि त्यांच्या निराकरणासाठी संभाव्य उपाययोजना शोधण्यासाठी सामाजिक विज्ञान संशोधन अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हे संशोधन सामाजिक न्यायाला प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि समाजातील दुर्बळ घटकांच्या कल्याणासाठी धोरणे आखण्यास मदत करते.
-
धोरण निर्मिती आणि मूल्यांकन:
सरकार, स्वयंसेवी संस्था आणि इतर आंतरराष्ट्रीय संघटनांना प्रभावी सार्वजनिक धोरणे तयार करण्यासाठी सामाजिक विज्ञान संशोधन आधार प्रदान करते. आरोग्य धोरणे, शिक्षण धोरणे, आर्थिक धोरणे, सामाजिक कल्याण योजना, गृहनिर्माण धोरणे आणि पर्यावरण धोरणे यांच्या परिणामांचे मूल्यांकन (Evaluation) करण्यासाठीही याचा वापर होतो. यामुळे कोणत्या धोरणांमुळे समाजाला अधिक फायदा होतो आणि कोणते धोरण अपेक्षित परिणाम देत नाही, हे समजून घेण्यास मदत होते.
-
संस्थात्मक अभ्यास:
कुटुंब, शिक्षण संस्था, धार्मिक संस्था, सरकार, कायदेशीर प्रणाली, अर्थव्यवस्था, राजकीय पक्ष आणि प्रसारमाध्यमे यांसारख्या सामाजिक संस्था कशा कार्य करतात, त्यांचे समाजावर काय परिणाम होतात, त्या कशा विकसित होतात आणि त्या कशा बदलतात याचा अभ्यास करणे सामाजिक विज्ञान संशोधनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. यातून संस्थात्मक कार्यक्षमतेत सुधारणा कशी करावी हे समजते.
-
सांस्कृतिक अभ्यास:
विविध संस्कृती, त्यांची मूल्ये, परंपरा, भाषा, कला आणि प्रथा यांचा अभ्यास करणे ही सामाजिक विज्ञान संशोधनाची एक प्रमुख व्याप्ती आहे. यामुळे सांस्कृतिक विविधता समजून घेण्यास, आंतर-सांस्कृतिक संवाद वाढवण्यास आणि सांस्कृतिक संघर्षांची कारणे समजून घेण्यास मदत होते. मानववंशशास्त्र आणि समाजशास्त्र यांत हा विषय महत्त्वाचा आहे.
रिसर्च मेथोडोलॉजी (संशोधन पद्धती) म्हणजे काय?
रिसर्च मेथोडोलॉजी म्हणजे संशोधन करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पद्धती, तंत्रे आणि प्रक्रिया यांचा एक पद्धतशीर अभ्यास. यात संशोधनाचा प्रश्न निश्चित करण्यापासून ते डेटा गोळा करणे, त्याचे विश्लेषण करणे आणि निष्कर्षांपर्यंत पोहोचणे या सर्व पायऱ्यांचा समावेश असतो. संशोधनाचा अभ्यासक्रम कसा असेल, हे ठरवणारे हे एक मार्गदर्शक तत्व आहे.
रिसर्च मेथोडोलॉजीचे महत्त्व:
- डेटा कसा गोळा करायचा आणि त्याचे विश्लेषण कसे करायचे यासाठी एक स्पष्ट रोडमॅप देते.
- संशोधनाची विश्वासार्हता (Reliability) आणि वैधता (Validity) सुनिश्चित करण्यास मदत करते.
- संशोधनात वस्तुनिष्ठता (Objectivity) राखण्यास मदत करते, ज्यामुळे पक्षपातीपणा टाळता येतो.
- इतर संशोधकांना तुमच्या अभ्यासाची पुनरावृत्ती (Replication) करण्यास किंवा त्याचे मूल्यांकन करण्यास मदत करते.
- योग्य पद्धती वापरल्याने संशोधनाचे निष्कर्ष अधिक अचूक आणि उपयुक्त ठरतात.
रिसर्च मेथोडोलॉजीचे प्रमुख घटक/पायऱ्या:
- संशोधन समस्या निश्चित करणे (Formulating Research Problem): संशोधनाचा विषय किंवा प्रश्न स्पष्टपणे ठरवणे.
- साहित्य पुनरावलोकन (Literature Review): संबंधित विषयावर उपलब्ध असलेल्या मागील संशोधनाचा अभ्यास करणे.
- संशोधनाची उद्दिष्ट्ये आणि गृहीतक (Objectives and Hypothesis): अभ्यासाची उद्दिष्ट्ये ठरवणे आणि जर आवश्यक असेल तर गृहीतक (Hypothesis) मांडणे.
- संशोधन आराखडा (Research Design): अभ्यास कसा केला जाईल, याचा संपूर्ण आराखडा तयार करणे. यात कोणत्या प्रकारचा अभ्यास (उदा. प्रायोगिक, वर्णनात्मक) असेल हे ठरवले जाते.
- डेटा संकलन पद्धती (Data Collection Methods): माहिती गोळा करण्याचे मार्ग निवडणे (उदा. सर्वेक्षण, मुलाखती, निरीक्षण, प्रयोग).
- नमुना निवड (Sampling): अभ्यासासाठी लोकसंख्या (Population) मधून नमुना (Sample) कसा निवडायचा हे ठरवणे.
- डेटा विश्लेषण (Data Analysis): गोळा केलेल्या माहितीचे विश्लेषण करण्यासाठी योग्य सांख्यिकी किंवा गुणात्मक तंत्रे वापरणे.
- निष्कर्ष काढणे आणि अहवाल सादर करणे (Interpretation and Reporting): विश्लेषणाच्या आधारे निष्कर्ष काढणे आणि अहवाल तयार करणे.
संशोधन पद्धतीचे प्रकार (Types of Research Methods):
- गुणात्मक संशोधन (Qualitative Research): हे 'का' आणि 'कसे' या प्रश्नांची उत्तरे शोधते. यामध्ये मुलाखती, गट चर्चा, निरीक्षण इत्यादींचा वापर होतो. (उदा. लोकांची मते, भावना समजून घेणे)
- परिमाणात्मक संशोधन (Quantitative Research): हे संख्यात्मक डेटावर आधारित असते आणि 'किती' किंवा 'कितपत' यावर लक्ष केंद्रित करते. यामध्ये सर्वेक्षण, प्रयोग इत्यादींचा वापर होतो. (उदा. किती टक्के लोकांना अमुक गोष्ट आवडते)
- मिश्र पद्धती संशोधन (Mixed Methods Research): यात गुणात्मक आणि परिमाणात्मक दोन्ही पद्धतींचा वापर केला जातो.
- वर्णनात्मक संशोधन (Descriptive Research): एखादी घटना, परिस्थिती किंवा लोकसंख्या यांचे वर्णन करणे.
- प्रायोगिक संशोधन (Experimental Research): दोन किंवा अधिक चलांमधील (Variables) कारण आणि परिणाम संबंध (Cause and Effect Relationship) शोधणे.
- अन्वेषणात्मक संशोधन (Exploratory Research): एखाद्या नवीन विषयाची किंवा समस्येची प्राथमिक माहिती मिळवणे.
- स्पष्टीकरणात्मक संशोधन (Explanatory Research): घटना कशा आणि का घडतात हे स्पष्ट करणे.
थोडक्यात, रिसर्च मेथोडोलॉजी हे संशोधनाच्या प्रत्येक पायरीवर योग्य निर्णय घेण्यासाठी आवश्यक असलेले एक महत्त्वाचे साधन आहे, जे संशोधनाला एक मजबूत आणि तार्किक पाया देते.
1. प्रस्तावना:
- अहवालाचा उद्देश काय आहे.
- मूल्यमापनाचे महत्त्व.
- मूल्यमापनाच्या पद्धती.
2. संशोधन पद्धती:
- Data collection कसा केला.
- Data analysis कसा केला.
- वापरलेली साधने कोणती.
3. निष्कर्ष:
- संशोधनात काय निष्कर्ष निघाले.
- निष्कर्षांचे विश्लेषण.
- निष्कर्षांवर आधारित शिफारशी.
4. संदर्भ:
- अहवालात वापरलेल्या संदर्भांची यादी.
5. परिशिष्ट:
- वापरलेली प्रश्नावली.
- इतर आवश्यक माहिती.
इतर मुद्दे:
- कार्यकारी सारांश (Executive Summary).
- उद्दिष्ट्ये (Objectives).
- मर्यादा (Limitations).
समाजशास्त्रीय संशोधनाचे विषय अनेक आणि विविध आहेत. समाजातील मानवी संबंध, सामाजिक संरचना, सामाजिक बदल आणि सामाजिक समस्या यांसारख्या अनेक पैलूंचा अभ्यास समाजशास्त्रज्ञांकडून केला जातो. काही प्रमुख विषय खालीलप्रमाणे:
- कुटुंब आणि विवाह: कुटुंबाची संरचना, विवाह संस्था, लैंगिक समानता, घटस्फोट आणि कौटुंबिक हिंसा यासारख्या विषयांवर संशोधन केले जाते.
- शिक्षण: शिक्षण प्रणाली, शिक्षणाचा समाजावरील प्रभाव, शिक्षण आणि सामाजिक विषमता यांवर अभ्यास केला जातो.
- धर्म: धार्मिक श्रद्धा, धार्मिक संस्था आणि समाजावर त्याचा होणारा परिणाम यावर संशोधन होते.
- राजकारण: राजकीय विचारधारा, राजकीय प्रक्रिया आणि नागरिकांचा सहभाग यावर अभ्यास केला जातो.
- अर्थव्यवस्था: उत्पादन, वितरण आणि उपभोग तसेच आर्थिक असमानता यावर लक्ष केंद्रित केले जाते.
- गुन्हेगारी आणि विचलन: गुन्हेगारीची कारणे, गुन्हेगारी नियंत्रण आणि सामाजिक विचलन यावर संशोधन केले जाते.
- जाती आणि वांशिक संबंध: जातीभेद, वांशिक संबंध आणि सामाजिक समानता यावर अभ्यास केला जातो.
- लोकसंख्याशास्त्र: जन्मदर, मृत्युदर, स्थलांतर आणि लोकसंख्येची रचना यावर संशोधन केले जाते.
- सामाजिक बदल: आधुनिकीकरण, जागतिकीकरण आणि सामाजिक चळवळी यांसारख्या विषयांचा अभ्यास केला जातो.
- आरोग्य आणि वैद्यक: आरोग्य सेवा, आजार आणि सामाजिक आरोग्य यावर संशोधन केले जाते.
याव्यतिरिक्त, समाजशास्त्रज्ञ शहरीकरण, ग्रामीण विकास, पर्यावरण, तंत्रज्ञान आणि माध्यमं यांसारख्या विषयांवर देखील संशोधन करतात. समाजशास्त्र हे एक व्यापक क्षेत्र आहे आणि त्यात समाजाच्या विविध पैलूंचा अभ्यास केला जातो.
- कृषी आणि ग्रामीण जीवन:
- भंडारा जिल्ह्यातील शेती पद्धती आणि ग्रामीण जीवनशैलीचा अभ्यास.
- शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या: कारणे आणि परिणाम (विशिष्ट जाती आणि समुदायांवर लक्ष केंद्रित करून).
- जलसंधारण योजनांचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रभाव.
- सामाजिक समस्या:
- भंडारा जिल्ह्यातील बालविवाह आणि त्याचे दुष्परिणाम.
- दारूबंदी आणि त्याचे सामाजिक परिणाम.
- महिलांवरील अत्याचार आणि कौटुंबिक हिंसाचाराचा अभ्यास.
- शिक्षण आणि समाज:
- भंडारा जिल्ह्यातील शालेय शिक्षणाची गुणवत्ता आणि सामाजिक परिणाम.
- उच्च शिक्षणाचे सामाजिक महत्त्व आणि विद्यार्थ्यांच्या अपेक्षा.
- शिक्षणामुळे वंचित समुदायांचे सक्षमीकरण.
- आरोग्य आणि समाज:
- भंडारा जिल्ह्यातील कुपोषण आणि बालमृत्यूची समस्या.
- आरोग्य सेवांची उपलब्धता आणि सामाजिक असमानता.
- ग्रामीण भागातील आरोग्य समस्या आणि उपाय.
- स्थलांतर आणि शहरीकरण:
- भंडारा जिल्ह्यातील ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणारे स्थलांतर आणि त्याचे परिणाम.
- शहरी भागातील झोपडपट्टी समस्या आणि त्यांचे सामाजिक परिणाम.
- शहरीकरणामुळे कुटुंबावर होणारा परिणाम.
- जात आणि सामाजिक संबंध:
- भंडारा जिल्ह्यातील जाती व्यवस्था आणि सामाजिक संबंध.
- दलित आणि इतर मागासलेल्या समुदायांची सामाजिक स्थिती.
- आंतरजातीय विवाह आणि सामाजिक बदल.
- पर्यावरण आणि समाज:
- भंडारा जिल्ह्यातील वन व्यवस्थापन आणि सामाजिक परिणाम.
- प्रदूषण आणि त्याचे मानवी जीवनावर परिणाम.
- नैसर्गिक आपत्ती आणि सामाजिक व्यवस्थापन.
1. विषय निवड:
प्रथम, तुम्ही कोणत्या विषयावर संशोधन करणार आहात ते निश्चित करा. विषय निवडताना तो तुमच्या आवडीचा आणि ज्यात तुम्हाला नवीन माहिती मिळवायची आहे असा असावा.
2. संशोधन प्रस्ताव (Research Proposal):
*प्रस्तावना: तुमच्या संशोधनाचा विषय काय आहे, तो का महत्त्वाचा आहे, आणि तुम्ही काय सिद्ध करू इच्छिता हे स्पष्ट करा.
*साहित्य समीक्षा: या विषयात आतापर्यंत काय काय संशोधन झाले आहे, ते सांगा.
*संशोधन प्रश्न: तुमचे मुख्य प्रश्न काय आहेत, ज्यांची उत्तरे तुम्ही शोधणार आहात?
*उद्देश: तुमचे ध्येय काय आहे? तुम्हाला काय साध्य करायचे आहे?
* पद्धती: तुम्ही माहिती कशी गोळा करणार आहात? (उदा. सर्वेक्षण, मुलाखती, डेटा विश्लेषण)
* वेळापत्रक: तुम्ही किती वेळात संशोधन पूर्ण करणार आहात?
3. प्रबंध लेखन:
*प्रकरणे: आपल्या प्रबंधाला वेगवेगळ्या प्रकरणांमध्ये विभाजित करा. प्रत्येक प्रकरणात विषयाची सविस्तर माहिती लिहा.
*विश्लेषण: मिळालेल्या माहितीचे विश्लेषण करा आणि त्याचे निष्कर्ष लिहा.
*निष्कर्ष: तुमच्या संशोधनातून काय नवीन निष्कर्ष समोर आले, ते सांगा.
4. सारांश लेखन:
*संक्षिप्तता: तुमचा सारांश 300-500 शब्दांपेक्षा जास्त नसावा.
*मुख्य मुद्दे: तुमच्या प्रबंधातील सर्वात महत्त्वाचे मुद्दे सांगा.
*भाषा: सोपी आणि स्पष्ट भाषा वापरा.
*उद्देश: वाचकाला तुमच्या संशोधनाची कल्पना यावी अशा प्रकारे लिहा.
5. विद्यापीठाचे नियम:
राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठाच्या समाजशास्त्र विभागाच्या नियमांनुसार तुमचा सारांश तयार करा.
अधिक माहितीसाठी:
तुम्ही विद्यापीठाच्या समाजशास्त्र विभागाच्या प्राध्यापकांशी संपर्क साधून मार्गदर्शन घेऊ शकता.
टीप: ही माहिती केवळ मार्गदर्शक आहे. तुमच्या प्रबंधाची आवश्यकता आणि विद्यापीठाचे नियम यानुसार बदल होऊ शकतात.
समाजशास्त्र हा विषय खूप व्यापक आहे आणि त्यात सतत संशोधन चालू असते. त्यामुळे कोणत्या विशिष्ट मुद्द्यांवर आजपर्यंत संशोधन झाले नाही, हे निश्चितपणे सांगणे कठीण आहे. तरीही, काही संभाव्य क्षेत्रे जिथे संशोधनाची शक्यता आहे, ती खालीलप्रमाणे:
- भारतातील असंघटित क्षेत्रातील बदल: असंघटित क्षेत्रात काम करणाऱ्या लोकांचे जीवन, त्यांचे प्रश्न आणि सामाजिक सुरक्षा यांवर अधिक संशोधन होऊ शकते.
- तंत्रज्ञानाचा समाजावर होणारा परिणाम: तंत्रज्ञान समाजात कसे बदल घडवते, विशेषतः তরুণ पिढीवर त्याचा काय परिणाम होतो, यावर आणखी अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
- पर्यावरण आणि सामाजिक बदल: पर्यावरणातील बदलांमुळे लोकांच्या जीवनावर काय परिणाम होतो, नैसर्गिक आपत्तींना लोक कसे तोंड देतात, यावर संशोधनाची गरज आहे.
- जागतिकीकरणाचा स्थानिक संस्कृतीवर परिणाम: जागतिकीकरणामुळे स्थानिक संस्कृती आणि परंपरा कशा बदलत आहेत, यावर अधिक अभ्यास होऊ शकतो.
- शिक्षण आणि सामाजिक असमानता: शिक्षणाच्या संधींमध्ये असलेली विषमता आणि त्याचा समाजावर होणारा परिणाम यावर संशोधन होऊ शकते.
हे फक्त काही मुद्दे आहेत; या व्यतिरिक्त अनेक विषय आहेत ज्यावर समाजशास्त्रात संशोधन होऊ शकते.