प्रत्यक्ष कर कोणते?

आयकर

सिक्युरिटीज व्यवहार कर

कॅपिटल गेन टॅक्स(भांडवली नफा कर)

प्रत्यक्ष कर हा एक कर आहे जो तुम्ही कर लादणाऱ्या प्राधिकरणाला थेट भरता म्हणजे आयकर विभागाला जो तुम्ही आयकर दरवर्षी भरून देता, तुम्ही जर शेअर बाजारात गुंतवणूक करत असाल तर तुम्ही स्टॉक ट्रेडिंग करताना प्रत्येक ट्रेडमध्ये सिक्युरिटीज ट्रान्झॅक्शन टॅक्स(STT) म्हणून ओळखला जाणारा एक छोटा घटक देखील असतो. तुम्ही शेअर बाजारातून पैसे कमवले की नाही याची पर्वा न करता, तुम्हाला हा कर भरावा लागेल. ब्रोकर तुमच्याकडून हा कर गोळा करतो आणि सिक्युरिटीज एक्स्चेंजकडे जातो, जो नंतर तो सरकारला देतो त्यामुळे हा सुद्धा प्रत्यक्ष कर आहे. तुम्ही भरता तो Capital gain tax(भांडवली नफा कर) हा सुद्धा प्रत्यक्ष कर प्रकार आहे. भांडवली नफा मालमत्तेच्या विक्रीतून किंवा गुंतवणुकीतून मिळू शकतो. भांडवली नफ्यावर आधारित आणि तुम्ही ज्या कालावधीसाठी गुंतवणूक केली होती त्या कालावधीवर, तुम्हाला LTCG (दीर्घ-मुदतीचा भांडवली नफा) कर किंवा STCG (शॉर्ट-टर्म कॅपिटल गेन) कर भरावा लागेल. प्रत्यक्ष कराचा फायदा हा महागाईला आळा बसविण्यासाठी करता येतो. जर आर्थिक चलनवाढ असेल तर सरकार प्रत्यक्ष कराचे दर वाढवू शकते जेणेकरून वस्तू आणि सेवांची मागणी कमी करता येईल. मागणी कमी झाल्यामुळे महागाई कमी होण्यास मदत होते. श्रीमंतांकडून गोळा केलेला जास्त कर सरकार गरिबांसाठी नवीन उपक्रम सुरू करण्यासाठी वापरते अशा प्रकारे कमी उत्पन्न असलेल्या लोकांना उपक्रमांद्वारे उत्पन्नाचे स्रोत देऊन त्यांचे जीवनमान सुधारण्यास किंवा उंचावण्यास मदत करते.

आता अप्रत्यक्ष कर म्हणजे काय तर वस्तू आणि सेवांवर अप्रत्यक्ष कर आकारले जातात. अप्रत्यक्ष कर दर प्रत्येकासाठी समान असतो. CBIC (Central Board of Indirect Taxes and Customs) हे भारतातील अप्रत्यक्ष कर हाताळण्यासाठी अधिकतर जबाबदार आहे. CBDT प्रमाणे CBIC देखील महसूल विभागाच्या अंतर्गत काम करते.

अप्रत्यक्ष कर कोणते?

वस्तू आणि सेवा कर (GST)

सीमाशुल्क

मूल्यवर्धित कर (VAT)

सेवा कर, केंद्रीय उत्पादन शुल्क, राज्य व्हॅट, आणि बरेच काही यासारखे भारतातील तब्बल 17 विविध अप्रत्यक्ष कर GST मध्ये समाविष्ट झाले आहेत. हा एकमेव सर्वसमावेशक, अप्रत्यक्ष कर आहे जो GST कौन्सिलने घालून दिलेल्या कर स्लॅबनुसार सर्व वस्तू आणि सेवांवर लादला जातो.

जेव्हा तुम्ही एखादी वस्तू खरेदी करता जी परदेशातून आयात करावी लागते, तेव्हा तुम्हाला त्यावर सीमाशुल्क भरावे लागते. उत्पादन भारतात हवाई, जमीन किंवा समुद्रमार्गे आले आहे की नाही याची पर्वा न करता, तुम्हाला त्यावर सीमाशुल्क भरावे लागेल. हा अप्रत्यक्ष कर लादण्याचे उद्दिष्ट हे आहे की भारतात प्रवेश करणाऱ्या प्रत्येक उत्पादनावर कर आकारला जाईल. देशाची आयात आणि निर्यात क्रियाकलाप(activity) त्याच्या GDP, त्याचा विनिमय दर(exchange rate) आणि त्याची चलनवाढ आणि व्याज दरांवर प्रभाव टाकू शकतो. आयातीची वाढती पातळी आणि वाढती व्यापार तूट यांचा देशाच्या विनिमय दरावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. सरकार आपला महसूल वाढवण्यासाठी, देशांतर्गत उद्योगांचे रक्षण करण्यासाठी आणि मालाच्या वाहतुकीचे नियमन करण्यासाठी या सीमाशुल्काचा वापर करते. व्हॅट हा एक प्रकारचा उपभोग कर आहे जो उत्पादनांवर लादला जातो जेव्हा त्याचे मूल्य संपूर्ण पुरवठा साखळीमध्ये वाढते. व्हॅट राज्य सरकार लादते, जे वेगवेगळ्या वस्तूंवर व्हॅटची टक्केवारी देखील ठरवते. जीएसटीने बहुतांशी व्हॅट काढून टाकला आहे, तरीही अल्कोहोल, पेट्रोलियम उत्पादने यांसारख्या काही उत्पादनांवर तो लागू आहे.

गरीब लोकांना प्रत्यक्ष कर भरावा लागला नाही तरी अप्रत्यक्ष कर भरावा लागतो. प्रत्यक्ष कर हा तुमच्या उत्पन्नावर आणि नफ्यावर अवलंबून असतो पण अप्रत्यक्ष कर मात्र सर्वांना सारखाच असतो.

सामान्यत: सर्वसामान्यांना कर हे अनावश्यक ओझे वाटत असले तरी आपण भरलेल्या करातूनच सरकार राष्ट्राची उभारणी करते, संरक्षण, आरोग्यसेवा, पायाभूत सुविधांमध्ये गुंतवणूक करते, कल्याणकारी उपक्रम सुरू करते आणि समृद्धी करते. आपल्या देशाला जागतिक महासत्ता बनवण्याचे आपले स्वप्न नागरिकांनी प्रामाणिकपणे कर भरले तरच पूर्ण होऊ शकेल.

प्रत्यक्ष कर (Direct Tax) आणि अप्रत्यक्ष कर (Indirect Tax) यातील फरक