सहसंबंध स्पष्ट करा

.

शेक्षण (शिक्षण) - 

शेक्षणाचा उदय प्रागैतिहासिक झाला. गरीब कुटुंब हे शिक्षणाचे केंद्र व आईवडील, विशेष: आई, हे बालकाचे गुरू होते. संपूर्ण जीवन व्यवहाराच्या बदलामुळे आईवडीलांना चरितार्थसा...

शिक्षणाचा उदय प्रागैतिहासिक झाला. गरीब कुटुंब हे शिक्षणाचे केंद्र व आईवडील, विशेष: आई, हे बालकाचे गुरू होते. संपूर्ण जीवनाच्या कामकाजाच्या बदलामुळे आईवडीलांना चरितार्थासाठी घर पडावे लागेल. परिणाम: शिक्षण अभ्यास त्यांना वेळ मिळतो. उपजीविकेपुरते शिक्षण हा विचार बदलणे, वाचणे व अंकज्ञान असे स्वरूप शिक्षण प्राप्त करणे. हे नवे वरूपही आईना झेपेनासेद. इतकं शिक्षण देणं खरंच रजेची गरज भासू. ही संस्था उदयास आली आणि शेक्षक व्यवसायाला बझार विचारवंतांचे विचार मांडू लागतात. मानवाचे स्वरूप व त्याची पार्श्वभूमी त्यांचे विचार मांडण्यात येऊ लागले. शिक्षण म्हणजे ज्ञान, कौशल्ये व अभिवृद्धी क्षमता तत्त्ववेत्त्यांनी शिक्षण सिद्धांत मांडण्याचे प्रयत्न केले. उत्तम शिक्षण ही एक कला मानली जाई; तथापि, शास्त्राच्या पार्श्वभूमीचा शिक्षण मूलभूत विचारांवर प्रभाव पडतो. उत्तरासाठी क्लिक करापदार्थविज्ञान, प्राणिविज्ञान, भूगर्भशास्त्र यांचे अस्तित्व निसर्गविज्ञांना अस्तित्व मानवाने कितीही माहिती देली तरी त्या शाखेतील कार्यतत्त्वे निसर्ग निर्माण आहेत. शिक्षणशास्त्र तसे नाही. ते मानव पूर्ण त्याचे कार्य साधते, उद्दिष्टे मानवाने ठरविले आहेत. प्लेटो (पलाटो), अॅस्टॉटल (अॅरिस्टॉटल) काळापासून शिक्षण ही प्रक्रिया मानवाला माहीत आहे की मानवाने आपल्या तात्त्विक विचारांनुसार शिक्षण व्याख्या बनविले आणि तात्विक विचार बदलत राहतील शिक्षण व्याख्याही बदलते.

व्याख्या:(१) प्रौढ माणसांनी आपल्या ज्ञानाचा आणिअनुभव छापाचा लहान वर पडणे म्हणजे शिक्षण. (२) अपक्व मनाचा परिपक्व मनाशी संबंध म्हणजे शिक्षण. (३) व्यवहारातील कामाचे वळण लावणे म्हणजे शिक्षण. (४) शिक्षण म्हणजे आत्मशिक्षण होय. (५) जसा विकास केला पाहिजे, तुला तो होण्यास मदत करणे, अशी व्याख्या, मारिया माँटेसरी (मारिया मॉन्टेसरी), बड रसेल (बड रसेल) व नील यां निसर्ग निसर्गानी केली आहे. (६) योहान हारिक स्टालोत्सी (जोहान्स हायनरिक पेस्टालोत्से) यांच्या ते शिक्षण म्हणजे मनुष्याच्या सर्व जन्मसिद्ध [क्तींचा समप्रमाण विकास'. (७) फ्रीड्रिख फ्रबेल फेड्रिख फ्रोबेल) म्हणतात की, 'मनुष्याच्या अंतर्गत शक्ती बाहेर आणून त्यांचा विकास साधणे म्हणजे शिक्षण'. (८) हर्बर्ट स्पेन्सर (हर्बर्ट स्पेन्सर) म्हणतात, 'मनुष्याचे शील बनवणे म्हणजे शिक्षण'. (९) ज्यांचे तत्त्वज्ञानव्याहारिक जीवनापुरते असते, अशांनी 'शिक्षण म्हणजे उत्तम नागरिक बनवणे असे म्हटले आहे. (१०) बीड यांनी 'शिक्षण म्हणजे विश्वउभारणीची योजना होय' असे म्हटले आहे. (११) टॉमस हक्सली यांनी, 'सर्वांगसुंदर जीवन जगण्याची तयारी म्हणजे शिक्षण' अशी व्याख्या केली आहे. (१२) जे, ड्यूई, पीअर्स ईत्यादी तत्त्ववेत्ते विसाव्यातले कार्यवादी तत्त्वचिंतक यांचे मत, शिक्षण भोलच्या नैसर्गिक वातावरणाशी समरस पात्रता व सामाजिक समरस पात्रता अंगी आणून देणे. (१३) जॉन ड्यूई यांनी आपले म्हणणे अधिक स्पष्ट करून 'शिक्षण हणजे लहान व असहाय मनुष्यप्राण्याला सुखी, गतिमान व कार्यक्षम बनण्यास मदत करणे, असे तिपादन केले. ते स्वतंत्र म्हणतात, 'शिक्षण म्हणजे श्री भावी जीवनाची तयारी, तर आवडीचे प्रत्यक्ष जीवनच होय. (१४ अलीकडच्या काही उत्तम तत्त्ववेत्तांचे म्हणणे, नागरिक तयार करणे, हेच शिक्षणाचे लक्षण ) हे आहे. (१५ - शिक्षण म्हणजे पूढील लोकांकडून) (१६) काही अध्यात्मविचारांचे म्हणणे, 'व्यक्तित्व लाभ सर्वव्यापी तत्त्वज्ञान मनाने ज्याने योगे केले, ते शिक्षण होय'. 'शिक्षण म्हणजे ईश्वरी इच्छेचे संशोधन, शब्द ते उत्तरासाठी क्लिक कराम्हणतात. (१७) प्लेटोच्या माहिती, 'सत्य, शिव व सुंदर ही जीवनाची अंतिम मूल्ये आहेत, ती समजण्याची व अनुभवाची पात्रता मनुष्याला येते, ते शिक्षण होय'. UNESCO च्या मते, 'जीवनाच्या सर्वांसमवेत कोलारे, ज्ञान कौशल्य व्यवहारासाठी आणि संक्रमित करणारे संघटित सातत्याचे अध्यापन म्हणजे शिक्षण', शिव व सुंदर ही जी जीवनाची अंतिम मूल्ये आहेत, ती समजण्याची व अनुभवाची पात्रता मनुष्याला येते, ते शिक्षण होय. UNESCO च्या मते, 'जीवनाच्या सर्वांसमवेत कोलारे, ज्ञान कौशल्य व्यवहारासाठी आणि संक्रमित करणारे संघटित सातत्याचे अध्यापन हणजे शिक्षण'. शिव व सुंदर ही जी जीवनाची अंतिम मूल्ये आहेत, ती समजण्याची व अनुभवाची पात्रता मनुष्याला येते, ते शिक्षण होय. UNESCO च्या मते, 'जीवनाच्या सर्वांसमवेत कोलारे, ज्ञान कौशल्य व्यवहारासाठी आणि संक्रमित करणारे संघटित सातत्याचे अध्यापन म्हणजे शिक्षण'. क्लिक करा

शिक्षणाचे विविध तऱ्हेने विशद करण्यात आले आहेत;मात्र हे दृश्य वा उद्दिष्टे स्थलकालनिरपेक्ष आहेत. त्याचप्रमाणे विज्ञानाचा विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा विकास, तसेच मानशास्त्रातील संशोधनाच्या संशोधनाचा परिणाम आहे. वाच्यतापासून परंपरागत सामाजिक समाजाचा वारसा जतन करणे, समृद्धी करणे आणि तो नवीन अनुभवला प्रदान करणे, हे शिक्षणाचा फायदा सन्मान जात असे; मात्र परचीकोरी मध्य पुरोगामी ध्येयविचार प्राचीनांचा ग्रीसमध्ये उदय पूर्वेचा उदय पुन्हा शिक्षणाचा उद्दिष्टविचार शक्ती. कांनी सामाजिक स्थैर्य व व्यक्तिविकास ही रोक्षणाची उद्दिष्टे ठरविली. तसेच प्लेटो व ॲरिस्टॉटल ांनी आदर्श नागरिक तयार करणे, हे शिक्षणाचे ध्येय ठरविले. ग्रीक रोमन शिक्षणाची ध्येये धर्मनिरपेक्ष होती. सत्य नैतिकतेचे स्वरूप धार्मिक नसून सामाजिक होते. शैक्षणिक विचारविचारांमध्ये धार्मिक व आध्यात्मिक अंगांचा अंतर्भाव तो ज्यूडी क्रिश्चन - धर्मपरंपरेचा प्रभाव. मागच्या मागाने दोन दिशांनी वळण घेतले. एकापे शिक्षणाचे ध्येय धर्मनिरक्ष उत्तरासाठी क्लिक कराज्ञानप्राप्ती हे गेले. लक्ष्य मनुष्यमात्रात बीजरूपाने प्रमुख लक्ष्य बनले. दहाव्या बाजारपेठेतील व्यापार उद्योग आणि वाढ ग्रामीण सरंजामदार व मठाधिपती यांच्या अधिकारांस उतरती कळा. वेस्टर्न बोधन कालात नागरी जीवनाला महत्त्व मिळू लागले. अनेक सुसंस्कृत व सभ्य माणूस बनवणे, हे शिक्षणाचे ध्येय बनले, मात्र हे स्ट्रॅसबर्ग येथील एक शिक्षक स्टँड यांनी शिक्षणाचे ध्येय विवेकशील धर्मनिष्ठा होय, असे तिपादन केले. मार्टिन ल्यूथर (मार्टिन ल्यूथर) यांनी सामाजिक सुव्यवस्था व कौटुंबिक जीवनाचे शिक्षण च शिक्षणाचे ध्येय असावे, असे सांगितले. नंतरच्या बकन आणि कोमिनिअस यांनी अखिल ज्ञानप्राप्ती या शैक्षणिक ध्येयाचा पुरस्कार केला. जॉन लॉक असा विचार मांडला की, कोणत्याही विषयाचे पूर्ण ज्ञान होणे, हे शिक्षणाचे ध्येयच; तर गरजेची गरज असेल तेव्हा कोणत्याही विषयातील ज्ञानार्जन करण्याची क्षमता निर्माण करणे, हे शिक्षणाचे पडणे आवश्यक उत्तरासाठी क्लिक कराआहे. लॉक समथ्स कन्सिंग एज्यु या ग्रंथात सद्गुण हेच शिक्षणाचे ध्येयर्नकेशन फ्रान्समध्ये महाजनशाहीने अठराव्या स्थानिकता शैक्षणिक ध्येयवादाचा एक नवा आदर्श सादर केला. तो म्हणजे शूर, प्रतिष्ठित व सन्माननीय पुरुष होय. ज्या सामाजिक, राजकीय चळवळी त्यांचे जग संवाद, प्रतिबिंब शैक्षणिक क्षेत्रांत उमट. माव देंदॉर्से यांनी शैक्षणिक उद्दिष्टांचा क्रम: स्पष्टीकरण केले आहे. म्हणजे सर्व लोकांची प्रथमा : शेतकरी गरजेची गरज, तृप्त शिक्षण सामर्थ्य मिळवून णे, हक्काची रक्कम घेणे. विशिष्ट व्यक्तिनिष्ठ होते. ते हणजे, प्रत्येकाला आपल्या वैयक्तिक कौशल्यांचा वेकास करण्याची क्षमता उपलब्ध करून देणे, ज्याच्या कार्यात सामाजिक भाग इच्छा असेल, त्यासाठी आवश्यक पात्रता निर्माण करणे होय. तिसरे ध्येय हे सामाजिक होते. तो म्हणतो, शैक्षणिक धोरणाची दिशा अशा प्रकारे निश्चितपणे, समाजयोगी काम करणारे लोक अधिकाधिक निर्माण करणारी होती. काँदॉर्स यांनी क्रांतिकारक उद्दिष्टांचा पुरस्कार उत्तरासाठी क्लिक कराकेला, त्यांना रशियाने शिक्षणाची राष्ट्रीय उद्दिष्टे दिली; मात्र रशियाओ यांच्या राज्य व समाज या दोहोंबद्दल मुळीच आदर. त्यांच्या शिक्षणाचे मागणे त्यांचे मांडणी सामाजिक जीवन न पाहता व्यक्तिरेखा, असे मत होते. रूसो यांच्या समाजाने महिला पेस्टालोत्सी वबेल यांनी विचार व सुप्त शक्तींचा विकास करूनसुधारणा असे व शिक्षणाचे ध्येय मांडले. हर्बर्ट स्पेन्सर म्हणणे असे की, कला शिकवावी, आवडीचे पजीविकेचा बालनवंशपोषण आवश्यक असे ज्ञानसातत्य ठेवण्याचे क्षण शिक्षण. सामाजिक-राजकीय कर्तव्ये पालन करणे तसेच संस्कृती, कला, तत्वज्ञानाचा आस्वाद केवळ पात्रता निर्माण करणे. अमेरिकन कार्यवादी जॉन ड्यूई यांनी मात्र शैक्षणिक उद्दिष्टे त्या परिस्थितीवर विकल्प, असे मत मांडले. महायुद्ध विचाराच्या विकासाचे ध्येयाचे शैक्षणिक उद्दिष्ट अंतर्भूत करण्यात आले; मात्र महायुद्ध शास्त्री व तंत्रज्ञानाच्या उत्पादनाचे अध्ययन-अध्यापन साधन स्तरासाठी क्लिआमलाग्रं मात्र खरे, तरी शैक्षणिक ध्येयांच्या महत्त्वाचा बदल घडवून आणला नाही. कला, इतर नैसर्गिक सौंदर्याचा आस्वाद पात्रता निर्माण करणे. अमेरिकन कार्यवादी जॉन ड्यूई यांनी मात्र शैक्षणिक उद्दिष्टे त्या परिस्थितीवर विकल्प, असे मत मांडले. महायुद्ध विचाराच्या विकासाचे ध्येयाचे शैक्षणिक उद्दिष्ट अंतर्भूत करण्यात आले; मात्र महायुद्ध शास्त्री व तंत्रज्ञानाच्या उत्पादनाचे अध्ययन-अध्यापन साधन नामलाग्रं मात्र खरे, तरी शैक्षणिक ध्येयांच्या महत्त्वाचा दल घडवून आणला नाही. कला, इतर नैसर्गिक सौंदर्याचा आस्वाद पात्रता निर्माण करणे. अमेरिकन कार्यवादी जॉन ड्यूई यांनी मात्र शैक्षणिक उद्दिष्टे त्या परिस्थितीवर विकल्प, असे मत मांडले. महायुद्ध विचाराच्या विकासाचे ध्येयाचे शैक्षणिक उद्दिष्ट अंतर्भूत करण्यात आले; मात्र महायुद्ध शास्त्री व तंत्रज्ञानाच्या उत्पादनाचे अध्ययन-अध्यापन साधन आमलाग्रं मात्र खरे, तरी शैक्षणिक ध्येयांच्या महत्त्वाचा बदल घडवून आणला नाही. 

शालेय शिक्षण व व्यावसायिक शिक्षण यांचा सहसंबंध