जात एक बंदिस्त गड आहे का, या प्रश्नाचे उत्तर गुंतागुंतीचे आहे. काही दृष्टीने, जातीव्यवस्था एक बंदिस्त रचना आहे असे म्हणता येईल, तर काही दृष्टीने त्यात लवचिकता आढळते.

• जन्म आधारित: जातीव्यवस्था जन्मावर आधारित आहे. म्हणजे, व्यक्ती ज्या जातीत जन्म घेते, ती जात तिची कायम राहते.
• अंतर-विवाह बंदी: जातींमध्ये सहसा आंतर-विवाह (inter-caste marriage) करण्यास मनाई असते. त्यामुळे जातीतील सदस्यत्व सहजासहजी बदलता येत नाही.
• सामाजिक निर्बंध: जातीनुसार व्यक्तीच्या सामाजिक जीवनावर अनेक निर्बंध येतात. व्यवसाय, शिक्षण, आणि सामाजिक संबंध यांवर जातीचा प्रभाव असतो.

जात पूर्णपणे बंदिस्त नाही, कारण:

• जात बदलण्याची प्रक्रिया: इतिहासात काही व्यक्ती आणि समूहांनी त्यांची जात बदलल्याची उदाहरणे आहेत. याला 'संस्कृतिकरण' (Sanskritization) असे म्हटले जाते, ज्यात खालच्या जाती उच्च जातींच्या चालीरीतींचे अनुकरण करून सामाजिक स्तरावर वर चढण्याचा प्रयत्न करतात. विकिपीडिया - संस्कृतीकरण
• आर्थिक आणि राजकीय बदल: आधुनिक काळात शिक्षण, शहरीकरण, आणि राजकीय जागरूकता यामुळे जातीव्यवस्था काही प्रमाणात लवचिक झाली आहे.
• आंतरजातीय विवाह: कायद्याने आंतरजातीय विवाहांना मान्यता दिली आहे आणि काही प्रमाणात सामाजिक स्वीकारार्हताही वाढली आहे.

निष्कर्ष:

त्यामुळे, जात पूर्णपणे बंदिस्त आहे असे म्हणणे योग्य नाही, परंतु जातीव्यवस्थेतील सामाजिक आणि सांस्कृतिक बंधने आजही अनेक लोकांच्या जीवनावर परिणाम करतात.