नाद संगीत नृत्य

साऱ्या संगीत विश्वाची निर्मिती ज्यावर सर्वस्वी अवलंबून आहे तो नाद. यावाचून गीत, नृत्य, स्वर काहीच शक्य नसल्याने याला नादब्रह्म असेही म्हटले गेले आहे. संगीताचा संबंध ध्वनीशी आहे. आपण जे ऐकतो ते ध्वनीच आहेत. काही ध्वनी ऐकणे आपणास आवडते, अशा ध्वनीला मधुर ध्वनी अशी संज्ञा आहे. काही ध्वनी ऐकणे आवडत नाही, अशा ध्वनीला कर्णकटू किंवा कर्कश अशी संज्ञा आहे. पुरातन ग्रंथांमध्ये मधुर व कर्णप्रिय ध्वनीकरिता नाद ही संज्ञा आहे. भारतीय परंपरेमध्ये, आत्म्यामधून प्राण, प्राणामधून अग्नी आणि अग्नी आणि वायू यांच्या संयोगाने नाद निर्माण होतो, असे मानले गेले आहे. जो नाद संगीताला उपयोगी आहे त्याला “संगीतोपयोगी” आणि दुसऱ्या प्रकारच्या नादाला “संगीतोनुपयोगी”असे म्हटले गेले आहे.

याशिवाय जो केवळ अनुभवला जाऊ शकतो, ज्याची उत्पती अज्ञात आहे आणि जो विना आघात आणि विनासंघर्ष निर्माण होतो त्याला “अनाहत नाद” अशी संज्ञा आहे. यास सूक्ष्म किंवा गुप्त नाद असेही म्हणतात; परंतु हा नाद संगीतोपयोगी नाही, कारण हा नाद सामान्यजनांना ऐकू येणे शक्य नाही, असे मानले गेले. वैदिक संस्कृतीतील ऋषीमुनी याच अनाहत नादाची उपासना करीत. जो ध्वनी दोन वस्तूंच्या संघर्षाने निर्माण होतो आणि ज्याचे मूळ ज्ञात आहे त्या आवाजास “आहत नाद” असे म्हटले गेले आहे. हा नाद संगीतोपयोगी आहे. स्थिर आणि नियमित आंदोलनाने उत्पन्न होणारा नाद आहत नाद मानला जातो.

नाद या शब्दाचे अनेक अर्थ आहेत, जे संदर्भानुसार बदलतात. काही प्रमुख अर्थ खालीलप्रमाणे:

• आवाज: नाद म्हणजे आवाज, मग तो कोणत्याही प्रकारचा असो. जसे की, गाण्याचा नाद, वाऱ्याचा नाद, Instrument चा नाद.
• ओढ/आवड: एखाद्या गोष्टीची तीव्र ओढ किंवा आवड असणे. जसे, "त्याला क्रिकेटचा नाद आहे."
• व्यसन: एखाद्या गोष्टीचे व्यसन लागणे, जसे, "त्याला सिगरेटचा नाद लागला आहे."
• धून: संगीतातील धून किंवा लय.
• प्रसिद्धी: एखाद्या गोष्टीचा बोलबाला असणे.

उदाहरणार्थ:

• "मंदिरातील घंटांचा नाद ऐकायला खूप छान वाटतो." (येथे 'नाद' म्हणजे आवाज)
• "आजकाल तरुणांना बाईकचा नाद खूप आहे." (येथे 'नाद' म्हणजे आवड)

यावरून लक्षात येते की 'नाद' हा शब्द विविध अर्थांनी वापरला जातो आणि वाक्यातील संदर्भानुसार त्याचा अर्थ समजून घ्यावा लागतो.