घसारा

घसारा (Depreciation) म्हणजे एखाद्या मालमत्तेच्या (उदा. यंत्रसामग्री, इमारत, वाहन) मूल्यात तिच्या वापरामुळे, वेळेनुसार झीज झाल्यामुळे, नवीन तंत्रज्ञान आल्यामुळे (कालबाह्यता) किंवा बाजारातील मागणी कमी झाल्यामुळे होणारी घट. हा एक लेखांकनाचा (Accounting) महत्त्वाचा भाग आहे, जो व्यवसायाला मालमत्तेची मूळ किंमत तिच्या उपयुक्त आयुष्यादरम्यान खर्च म्हणून वाटून देण्यास मदत करतो. यामुळे व्यवसायाचा नफा-तोटा अधिक अचूकपणे दर्शविला जातो.

घसारा मोजण्याच्या प्रमुख पद्धती खालीलप्रमाणे आहेत:

• 1. सरळ रेषीय पद्धत (Straight-Line Method):

  या पद्धतीत, मालमत्तेच्या उपयुक्त आयुष्यादरम्यान दरवर्षी सारख्याच रकमेचा घसारा आकारला जातो. ही सर्वात सोपी आणि सामान्यपणे वापरली जाणारी पद्धत आहे.

  सूत्र:

  घसारा = (मालमत्तेची मूळ किंमत - अंदाजित भंगार किंमत) / मालमत्तेचे अंदाजित उपयुक्त आयुष्य

  उदाहरणार्थ: जर एखाद्या यंत्राची किंमत ₹1,00,000 असेल, अंदाजित भंगार किंमत ₹10,000 असेल आणि उपयुक्त आयुष्य 9 वर्षे असेल, तर दरवर्षीचा घसारा = (₹1,00,000 - ₹10,000) / 9 = ₹10,000.

• 2. घटत्या शिलकीची पद्धत / अवमूल्यन शिल्लक पद्धत (Diminishing Balance Method / Written Down Value Method):

  या पद्धतीत, दरवर्षी मालमत्तेच्या पुस्तकी मूल्यावर (सुरुवातीच्या शिलकीवर) निश्चित टक्केवारीने घसारा आकारला जातो. त्यामुळे सुरुवातीच्या वर्षांमध्ये घसाऱ्याची रक्कम जास्त असते आणि त्यानंतर ती हळूहळू कमी होत जाते. ही पद्धत अशा मालमत्तांसाठी उपयुक्त आहे ज्यांचे सुरुवातीला जास्त मूल्य कमी होते.

  सूत्र:

  घसारा = मालमत्तेची चालू वर्षाच्या सुरुवातीची पुस्तकी किंमत × घसाऱ्याचा दर (%)

  उदाहरणार्थ: जर ₹1,00,000 च्या मालमत्तेवर 10% घसारा आकारायचा असेल, तर पहिल्या वर्षी ₹10,000 घसारा लागेल. दुसऱ्या वर्षी, उर्वरित ₹90,000 वर 10% घसारा लागेल, म्हणजे ₹9,000.

• 3. एकूण उत्पादन एकक पद्धत (Units of Production Method):

  या पद्धतीत, घसारा मालमत्तेच्या प्रत्यक्ष वापराच्या किंवा उत्पादनाच्या प्रमाणात आकारला जातो. जी मालमत्ता वापरानुसार झिजते (उदा. मशीनरी), तिच्यासाठी ही पद्धत अधिक योग्य आहे.

  सूत्र:

  प्रति एकक घसारा दर = (मालमत्तेची मूळ किंमत - अंदाजित भंगार किंमत) / मालमत्तेचे एकूण अंदाजित उत्पादन एकके

  चालू वर्षाचा घसारा = प्रति एकक घसारा दर × चालू वर्षातील उत्पादन एकके

  उदाहरणार्थ: जर एखाद्या मशीनची किंमत ₹1,00,000, भंगार किंमत ₹10,000 आणि एकूण उत्पादन क्षमता 90,000 युनिट्स असेल, तर प्रति युनिट घसारा ₹1 (₹90,000/90,000 युनिट्स) असेल. जर चालू वर्षात 15,000 युनिट्स तयार झाले असतील, तर घसारा ₹15,000 आकारला जाईल.

• 4. वार्षिकता पद्धत (Annuity Method):

  या पद्धतीत, मालमत्तेमध्ये गुंतवलेल्या भांडवलावर मिळणारे व्याज विचारात घेतले जाते. मालमत्तेची किंमत आणि त्यावर मिळणारे काल्पनिक व्याज हे घसाऱ्याच्या रकमेमध्ये समाविष्ट केले जातात. यामध्ये घसाऱ्याची रक्कम दरवर्षी वाढत जाते.

• 5. अवक्षय निधी पद्धत / बुडीत निधी पद्धत (Sinking Fund Method):

  या पद्धतीत, मालमत्तेच्या उपयुक्त आयुष्याच्या शेवटी ती बदलण्यासाठी आवश्यक असलेला निधी जमा करण्याच्या दृष्टिकोनातून घसारा आकारला जातो. ठराविक कालावधीनंतर एक ठराविक रक्कम बाजूला ठेवली जाते आणि त्यावर व्याज मिळवून, मालमत्तेच्या उपयुक्त आयुष्याच्या शेवटी नवीन मालमत्ता खरेदी करण्यासाठी पुरेसा निधी उपलब्ध होतो.

घसारा म्हणजे एखाद्या मालमत्तेच्या किमतीत कालांतराने होणारी घट. कोणतीही मालमत्ता वापरली जाते तसतशी तिची झीज होते, तिची उपयुक्तता कमी होते, आणि तिची किंमत घटते. या घटीला घसारा म्हणतात.

खाली घसाराची काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये दिली आहेत:

• मूल्य घट: घसारा मालमत्तेच्या किमतीतील घट दर्शवितो.
• उपयुक्तता कमी: वापरामुळे किंवा इतर कारणांमुळे मालमत्तेची उपयुक्तता कमी होते.
• निश्चित मालमत्ता: घसारा सामान्यतः स्थिर मालमत्तेवर लागतो, ज्याचा वापर व्यवसायात दीर्घकाळासाठी केला जातो.
• हळू हळू होणारी घट: घसारा ही एक वर्षांमध्ये हळू हळू होणारी घट आहे.

घसाराचे मुख्य कारण म्हणजे मालमत्तेचा वापर, तिची झीज आणि बाजारातील बदलांमुळे होणारे तिचे अप्रचलित होणे.

घसारा मोजण्याच्या अनेक पद्धती आहेत, त्यापैकी काही खालीलप्रमाणे आहेत:

• सरळ रेषीय पद्धत (Straight Line Method)
• घटती शेष पद्धत (Reducing Balance Method)
• उत्पादन एकक पद्धत (Units of Production Method)

घसारा हा व्यवसायातील एक महत्त्वाचा खर्च आहे, जो ताळेबंद आणि नफा-तोटा पत्रकात विचारात घेतला जातो.

घसारा : कालक्षेप, वापर व झीज, अप्रचलन, बाजारभावांतील उतार इ. कारणांमुळे मालमत्तेच्या परिमाणात, गुणवत्तेत किंवा मूल्यात सतत होत जाणारी घट. उत्पादनात साधनसामग्रीचा वापर होत असताना ती झिजते व तिचे मूल्य आणि उपयोगिता हळूहळू कमी होत जातात. कालांतराने ती सामग्री निरुपयोगी होऊन तिच्या जागी नवीन सामग्री विकत घ्यावी लागते. त्यासाठी पैसा उपलब्ध व्हावा, म्हणून प्रतिवर्षी नफातोटापत्रक तयार करताना त्यात घसाऱ्याची रक्कम खर्ची घालून घसारा-निधीची तरतूद करावी लागते. अशा रीतीने साठविलेल्या निधीचा उपयोग योग्य वेळी नवीन सामग्री विकत घेण्यासाठी करता येतो आणि कारखान्याची उत्पादकता टिकवून ठेवता येते. घसाऱ्याची आवश्यकता केवळ वापरामुळेच नव्हे, तर नवनवीन शोधांमुळे निर्माण होणाऱ्या नवीन यंत्रांमुळे किंवा नवीन उत्पादनपद्धतीमुळेही जाणवते. नवीन यंत्रांची व पद्धतींची उत्पादकता अधिक असल्यामुळे जुनी यंत्रे व पद्धती टाकाऊ नसल्या, तरी त्यांची उत्पादकता कमी असल्यामुळे त्यांच्याऐवजी नवीन यंत्रांचा व उत्पादनपद्धतींचा वापर करणे अधिक फायदेशीर असते. म्हणून अप्रचलित यंत्रे काढून त्यांच्या जागी नवीन यंत्रे जरूर तेव्हा खरेदी करता यावीत, यासाठीसुद्धा घसारा-निधी साठविण्याची काही उद्योगसंस्थांना गरज भासते.

नफातोटापत्रकात खर्ची टाकण्यात येणाऱ्या रकमेसाठी रोकड खर्चाचा प्रश्न उद्‌भवत नाही, कारण घसाऱ्याची तरतूद केल्याने नफ्याचे प्रमाण तेवढ्याच रकमेने कमी होते. याचा परिणाम रोकड त्या प्रमाणात नफा म्हणून वाटली न जाता उद्योगसंस्थेतच भांडवल म्हणून शिल्लक राहते व कालांतराने तिचा विनियोग नवीन यंत्रे किंवा सामग्री घेण्यासाठी करता येतो. ही रक्कम दुसऱ्या एखाद्या मालमत्तेसाठी वापरली जाऊ नये, यासाठी वेगळा घसारा-निधी निर्माण करता येतो. वापरात असलेल्या यंत्राचे किंवा सामग्रीचे मूल्य ताळेबंदात दाखविताना त्यांच्या मूळ खरेदी किंमतीतून घसाऱ्याची रक्कम वजा करण्यात येते. अशा रीतीने उद्योगसंस्थेच्या मालमत्तेचे वाजवी मूल्य ताळेबंदात दाखविता येते. घसाऱ्याची तरतूद न केल्यास मालमत्ता झिजलेली असतानासुद्धा तिचे मूल्य मूळ खरेदी किंमतीइतकेच दाखविले जाईल व ताळेबंदाचे स्वरूप अवास्तव होईल.

लेखाशास्त्रात घसारा आकारण्याच्या मुख्यत्वे तीन पद्धती आहेत : 

1.एका पद्धतीत भांडवली साधनसामग्रीची मूळ किंमत व तिच्या मोडीचे मूल्य यांतील फरक, त्या सामग्रीच्या मानलेल्या आयुर्मर्यादेच्या कालवधीत प्रतिवर्षी सारख्याच प्रमाणात विभागण्यात येतो. हिला ‘सरळ रेषा पद्धत’ (स्ट्रेट लाइन मेथड) असे म्हणतात. 

2.दुसऱ्या पद्धतीत घसाऱ्याची रक्कम चालू सामग्रीमूल्याच्या ठराविक टक्केवारीने आकारण्यात येते. प्रतिवर्षी सामग्रीमूल्यातून घसारा वजा केल्याने सामग्रीमूल्य कमी कमी होत जाते व म्हणून घसाऱ्याची रक्कम सरळ रेषा पद्धतीप्रमाणे प्रतिवर्षी सारखीच न राहता कमी कमी होत जाते. या पद्धतीस ‘घटणाऱ्या शिल्लकमूल्याची पद्धत’ (रिड्यूसिंग बॅलन्स मेथड) असे नाव आहे.

3.तिसऱ्या पद्धतीत घसारा म्हणून बाजूस ठेवलेली रक्कम व्याजाने गुंतवितात व अशा रीतीने बाजूस ठेवलेल्या रकमा व त्यांवरील मिळणारे व्याज यांची बेरीज सामग्रीच्या आयुर्मर्यादेनंतर नवीन सामग्री खरीदण्यासाठी पुरेशी होईल, अशा बेताने घसाऱ्याची आकारणी करतात. या पद्धतीस ‘वार्षिकी व गंगाजळी पद्धत’ (ॲन्युइटी अँड सिकिंग फंड मेथड) म्हणतात. याच पद्धतीचा वापर काही वेळा विमा हप्त्याप्रमाणे ठराविक वार्षिक रक्कम घसाऱ्यासाठी दाखवून करता येतो. साधनसामग्रीच्या मूल्यात एकसारखा फरक होत असल्याने, प्रतिवर्षी तिचे पुनर्मूल्य निश्चित करून नंतरही घसारा-रक्कम ठरविण्याचा मार्ग काही उद्योगसंस्था पतकरतात.

उद्योगसंस्थांकडून प्राप्तिकर आकारताना त्यांचे उत्पन्न शासनाला निश्चित करावे लागते. म्हणून त्यांना होणाऱ्या नफ्यातून कोणत्या प्रमाणावर त्यांना घसाऱ्यासाठी सूट द्यावयाची, याची कर-आकारणी नियमांत तरतूद करावी लागते. ही सूट जास्त प्रमाणावर दिल्याने उद्योगसंस्थांना उत्तेजन मिळते. याउलट ती कमी प्रमाणात दिल्यास उद्योगसंस्थांची वाढ खुंटण्याचा संभव असतो.

 

लेखक - ए. रा. धोंगडे

१. मालमत्तेची मूळ किंमत (Original Cost): मालमत्ता खरेदी करताना आलेला खर्च, वाहतूक खर्च,Installation खर्च इत्यादी सर्व खर्च विचारात घेतले जातात.

२. अंदाजित उपयुक्त आयुष्य (Estimated Useful Life): मालमत्ता किती वर्षे वापरली जाऊ शकते याचा अंदाज घ्यावा लागतो. हे Years मध्ये मोजले जाते.

३. अंदाजित भंगार मूल्य (Estimated Salvage Value): मालमत्तेचे आयुष्य संपल्यानंतर ती scrap मध्ये विकून किती रक्कम मिळू शकते, याचा अंदाज घ्यावा लागतो.

४. घसारा पद्धत (Depreciation Method): घसारा मोजण्यासाठी कोणती पद्धत वापरायची आहे, हे ठरवणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, सरळ रेषीय पद्धत (Straight Line Method), घटत्या शिल्लक पद्धत (Written Down Value Method) इत्यादी.

५. मालमत्तेचा प्रकार (Type of Asset): मालमत्ता कोणत्या प्रकारची आहे, यावर घसारा अवलंबून असतो. काही मालमत्ता लवकर depreciated होतात, तर काही जास्त काळ टिकतात.

६. कायदेशीर आणि Accounting नियम (Legal and Accounting Norms): घसारा निश्चित करताना कायदेशीर आणि accounting नियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

घसारा (Depreciation) एखाद्या संपत्तीवर काढण्याची काही मुख्य कारणे:

थोडक्यात, घसारा हा संपत्तीच्या वापरामुळे होणारे मूल्य कमी होणे दर्शवतो आणि व्यवसायाला त्याचे योग्य आर्थिक चित्र दाखवण्यास मदत करतो.

• संपत्तीची किंमत (Cost of Asset): घसारा काढताना संपत्तीची मूळ किंमत विचारात घेतली जाते. यात खरेदी किंमत, वाहतूक खर्च,Installation खर्च आणि इतर खर्च समाविष्ट असतात.
• अपेक्षित आयुष्य (Useful Life): संपत्ती किती वर्षेपर्यंत वापरली जाऊ शकते, याचा अंदाज लावला जातो. हे Years मध्ये मोजले जाते.
• अवशिष्ट मूल्य (Salvage Value): संपत्तीच्या आयुष्याच्या शेवटी तिची अंदाजित किंमत किती असेल, हे ठरवले जाते.
• घसारा पद्धत (Depreciation Method): घसारा काढण्यासाठी कोणती पद्धत वापरली जाणार आहे, हे निश्चित केले जाते. जसे की, सरळ रेषीय पद्धत (Straight Line Method), घटत्या शिल्लक पद्धत (Written Down Value Method) इत्यादी.