नदी प्रणाली
0
Answer link
उपनद्या आणि वितरिका यांच्यातील फरक खालीलप्रमाणे:
उपनदी (Tributary):
- अर्थ: उपनदी म्हणजे एक लहान नदी जी मोठ्या नदीला मिळते.
- प्रवाह: उपनदीचा प्रवाह मोठ्या नदीच्या दिशेने असतो.
- उदाहरण: यमुना नदी ही गंगा नदीची उपनदी आहे.
वितरिका (Distributary):
- अर्थ: वितरिका म्हणजे मुख्य नदीतून फुटून बाहेर पडणारी लहान नदी.
- प्रवाह: वितरिका मुख्य नदीपासून दूर जाते.
- उदाहरण: हुगळी नदी ही गंगा नदीची वितरिका आहे.
फरक:
- उपनदी मोठ्या नदीला मिळते, तर वितरिका मोठ्या नदीतून बाहेर पडते.
- उपनदी मुख्य नदीच्या प्रवाहात भर घालते, तर वितरिका मुख्य नदीच्या प्रवाहाची विभागणी करते.
0
Answer link
उपनदी:
उपनदी म्हणजे एक लहान नदी किंवा जलमार्ग जो मोठ्या नदीमध्ये किंवा सरोवरात जाऊन मिळतो. उपनद्या मुख्य नदीला पाणी पुरवतात आणि तिच्या प्रवाहाला वाढवतात.
- उदाहरण: यमुना नदी ही गंगा नदीची उपनदी आहे.
वितरिका:
वितरिका म्हणजे मुख्य नदीतून फुटलेला एक प्रवाह जो पुढे जाऊन दुसऱ्या नदीला मिळत नाही किंवा समुद्राला मिळतो. वितरिका मुख्य नदीच्या पाण्याची विभागणी करतात.
- उदाहरण: हुगळी नदी ही गंगा नदीची वितरिका आहे.
फरक:
उपनदी मुख्य नदीला पाणी पुरवते, तर वितरिका मुख्य नदीतून पाणी बाहेर घेऊन जाते.
0
Answer link
हिमालयातील प्रमुख नदी प्रणाली खालीलप्रमाणे:
- सिंधु नदी प्रणाली: ही भारतातील सर्वात मोठी नदी प्रणाली आहे. या नदीचा उगम तिबेटमध्ये होतो आणि ती पाकिस्तानमधून अरबी समुद्राला मिळते. झेलम, चिनाब, रावी, बियास आणि सतलज या तिच्या उपनद्या आहेत. (स्रोत)
- गंगा नदी प्रणाली: ही भारतातील सर्वात महत्त्वाची नदी आहे. हिचा उगम हिमालयात होतो. भागीरथी आणि अलकनंदा या नद्यांच्या संगमाने गंगा नदी तयार होते. यमुना, रामगंगा, कोसी, गंडक आणि घागरा या तिच्या उपनद्या आहेत. ही नदी बंगालच्या उपसागराला मिळते. (स्रोत)
- ब्रह्मपुत्रा नदी प्रणाली: या नदीचा उगम तिबेटमध्ये होतो. भारतात या नदीला ब्रह्मपुत्रा म्हणून ओळखले जाते. दिबांग आणि लोहित या तिच्या उपनद्या आहेत. ही नदी देखील बंगालच्या उपसागराला मिळते. (स्रोत)
या नद्या भारतीय उपखंडातील शेती आणि जीवनासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.
6
Answer link
त्रिभुज प्रदेश(डेल्टा)-
म्हणजे नदीच्या मुखाजवळ नदीने वाहून आणलेल्या गाळामुळे तयार झालेला त्रिकोणी प्रदेश होय. मोठ्या नद्यांचे त्रिभुज प्रदेश नदीच्या पात्राला सहसा अनेक प्रवाहांमध्ये विभागतात.
त्रिभुज प्रदेशाची निर्मिती ही नदीवर अवलंबून असते. या प्रदेशातील जमीन गाळाची व बहुधा दलदलयुक्त असते. एखाद्या नदीच्या मुखाजवळ तयार होणाऱ्या त्रिभुज प्रदेशाची निर्मिती खालील घटकांवर अवलंबून असते :
-नदीतील गाळाचे प्रमाण
-नदीचा मुखाजवळील वेग
-सागराची खोली
-त्या प्रदेशातील हवामान, पर्जन्य
सागरप्रवाह
-नदी समुद्राला जाऊन मिळताना नदीच्या शेवटच्या टप्प्यात नदीप्रवाहाचा वेग कमी होतो. वेग मंदावलेल्या प्रवाहातील वाळू, माती, खडी, दगड इत्यादी नदीच्या मुखाशी जमा होत जातात. खडी आणि वाळू जड असल्यामुळे सहसा ते सर्वांत पहिल्यांदा जमा होतात. माती हलकी असल्यामुळे समुद्रात आतपर्यंत वाहून नेली जाते. खाऱ्या पाण्यामुळे मातीच्या गुठळ्या तयार होतात व त्या गुठळ्यांमुळे माती जड होते आणि तळाशी जाऊन साचू लागते. अशा गाळाचे एकावर एक थर साठून त्रिभुज प्रदेश तयार होतो. नंतर या प्रदेशावर वनस्पती वाढून त्याला स्थैर्य देतात. बऱ्याच वेळा त्रिभुज प्रदेशाचा आकार पक्ष्याच्या पायांप्रमाणे अनेक फाटे पडल्यासारखा असतो. उंचीच्या दृष्टिकोनातून हा प्रदेश सखल मैदानी असतो. त्याची समुद्रसपाटीपासून उंची सहसा २० मीटरांपेक्षा जास्त नसते. त्रिभुज प्रदेशावर लाटा किंवा भरती-ओहोटी यांचा फारसा परिणाम होताना आढळत नाही.
सर्वांत प्रसिद्ध त्रिभुज प्रदेश नाईल नदीवर आहे. गंगा-ब्रह्मपुत्रा या नद्यांनी केलेले बांग्लादेशमधील त्रिभुजप्रदेश, अॅमेझॉन, मिसिसिपी, र्हाइन, डॅन्यूब इत्यादी नद्यांचे त्रिभुज प्रदेश प्रसिद्ध आहेत. मिसिसिपी नदीचा त्रिभुज प्रदेश हा जगातील सर्वात विस्तृत त्रिभुज प्रदेश आहे. त्याचे क्षेत्रफळ ३१,००,००० चौ.कि.मी. पेक्षा अधिक आहे. भारतीय उपखंडात कृष्णा, गोदावरी, कावेरी या नद्यांचे त्रिभुज प्रदेश विशेष लक्षणीय आहेत.
म्हणजे नदीच्या मुखाजवळ नदीने वाहून आणलेल्या गाळामुळे तयार झालेला त्रिकोणी प्रदेश होय. मोठ्या नद्यांचे त्रिभुज प्रदेश नदीच्या पात्राला सहसा अनेक प्रवाहांमध्ये विभागतात.
त्रिभुज प्रदेशाची निर्मिती ही नदीवर अवलंबून असते. या प्रदेशातील जमीन गाळाची व बहुधा दलदलयुक्त असते. एखाद्या नदीच्या मुखाजवळ तयार होणाऱ्या त्रिभुज प्रदेशाची निर्मिती खालील घटकांवर अवलंबून असते :
-नदीतील गाळाचे प्रमाण
-नदीचा मुखाजवळील वेग
-सागराची खोली
-त्या प्रदेशातील हवामान, पर्जन्य
सागरप्रवाह
-नदी समुद्राला जाऊन मिळताना नदीच्या शेवटच्या टप्प्यात नदीप्रवाहाचा वेग कमी होतो. वेग मंदावलेल्या प्रवाहातील वाळू, माती, खडी, दगड इत्यादी नदीच्या मुखाशी जमा होत जातात. खडी आणि वाळू जड असल्यामुळे सहसा ते सर्वांत पहिल्यांदा जमा होतात. माती हलकी असल्यामुळे समुद्रात आतपर्यंत वाहून नेली जाते. खाऱ्या पाण्यामुळे मातीच्या गुठळ्या तयार होतात व त्या गुठळ्यांमुळे माती जड होते आणि तळाशी जाऊन साचू लागते. अशा गाळाचे एकावर एक थर साठून त्रिभुज प्रदेश तयार होतो. नंतर या प्रदेशावर वनस्पती वाढून त्याला स्थैर्य देतात. बऱ्याच वेळा त्रिभुज प्रदेशाचा आकार पक्ष्याच्या पायांप्रमाणे अनेक फाटे पडल्यासारखा असतो. उंचीच्या दृष्टिकोनातून हा प्रदेश सखल मैदानी असतो. त्याची समुद्रसपाटीपासून उंची सहसा २० मीटरांपेक्षा जास्त नसते. त्रिभुज प्रदेशावर लाटा किंवा भरती-ओहोटी यांचा फारसा परिणाम होताना आढळत नाही.
सर्वांत प्रसिद्ध त्रिभुज प्रदेश नाईल नदीवर आहे. गंगा-ब्रह्मपुत्रा या नद्यांनी केलेले बांग्लादेशमधील त्रिभुजप्रदेश, अॅमेझॉन, मिसिसिपी, र्हाइन, डॅन्यूब इत्यादी नद्यांचे त्रिभुज प्रदेश प्रसिद्ध आहेत. मिसिसिपी नदीचा त्रिभुज प्रदेश हा जगातील सर्वात विस्तृत त्रिभुज प्रदेश आहे. त्याचे क्षेत्रफळ ३१,००,००० चौ.कि.मी. पेक्षा अधिक आहे. भारतीय उपखंडात कृष्णा, गोदावरी, कावेरी या नद्यांचे त्रिभुज प्रदेश विशेष लक्षणीय आहेत.