शहरी नियोजन

1. लोकसंख्या आणि घनता:

   ग्रामीण: ग्रामीण भागात लोकसंख्या कमी असते आणि लोक घनत्व देखील कमी असते.

   शहर (नगर): शहरांमध्ये लोकसंख्या जास्त असते आणि लोक घनत्व खूप जास्त असते.

2. जीवनशैली:

   ग्रामीण: ग्रामीण जीवनशैली साधी असते. लोकांचे जीवन निसर्गावर अवलंबून असते. शेती हा प्रमुख व्यवसाय असतो.

   शहर (नगर): शहरी जीवनशैली वेगवान असते. लोकांचे जीवन आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित असते. अनेक प्रकारचे व्यवसाय उपलब्ध असतात.

3. व्यवसाय:

   ग्रामीण: शेती आणि शेतीशी संबंधित व्यवसाय हे प्रमुख असतात.

   शहर (नगर): उद्योग, व्यापार, सेवा क्षेत्र (services) इत्यादी अनेक प्रकारचे व्यवसाय शहरांमध्ये उपलब्ध असतात.

4. सुविधा:

   ग्रामीण: शहरांच्या तुलनेत ग्रामीण भागात सुविधा कमी असतात, जसे की चांगले रस्ते, शिक्षण, आरोग्य सेवा इत्यादी.

   शहर (नगर): शहरांमध्ये उत्तम रस्ते, उच्च शिक्षण, आधुनिक आरोग्य सेवा, मनोरंजन साधने इत्यादी अनेक सुविधा उपलब्ध असतात.

5. पर्यावरण:

   ग्रामीण: ग्रामीण भागात प्रदूषण कमी असते आणि नैसर्गिक वातावरण अधिक असते.

   शहर (नगर): शहरांमध्ये प्रदूषण जास्त असते, जसे की हवा प्रदूषण, ध्वनि प्रदूषण इत्यादी.

6. सामाजिक जीवन:

   ग्रामीण: ग्रामीण भागात सामाजिक संबंध अधिक घनिष्ठ असतात. लोक एकमेकांना अधिक मदत करतात.

   शहर (नगर): शहरांमध्ये सामाजिक संबंध औपचारिक (formal) असू शकतात आणि लोकांमध्ये जास्त व्यस्तता असते.

नागरी भागात सार्वजनिक सुविधा क्षेत्र आवश्यक असण्याची भौगोलिक कारणे:

1. लोकसंख्येची घनता: नागरी भागांमध्ये लोकसंख्येची घनता जास्त असते. त्यामुळे लोकांना मूलभूत सुविधा पुरवण्यासाठी सार्वजनिक सुविधा क्षेत्राची गरज असते.
2. सुविधांची उपलब्धता: शहरांमध्ये पाणी, वीज, आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, आणि मनोरंजन यांसारख्या सुविधांची उपलब्धता आवश्यक असते. सार्वजनिक सुविधा क्षेत्रामुळे या सुविधांचे वितरण आणि व्यवस्थापन करणे सोपे होते.
3. पर्यावरणाचे व्यवस्थापन: शहरांमध्ये प्रदूषण आणि कचरा व्यवस्थापनाची समस्या गंभीर असते. सार्वजनिक सुविधा क्षेत्र आपल्याला उद्याने, कचरा व्यवस्थापन केंद्रे, आणि सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प यांसारख्या सुविधा पुरवते, ज्यामुळे पर्यावरणाचे संरक्षण होते.
4. आर्थिक विकास: सार्वजनिक सुविधा क्षेत्रामुळे शहरांमध्ये गुंतवणूक आकर्षित होते आणि रोजगाराच्या संधी निर्माण होतात. चांगले रस्ते, वीज, आणि पाणीपुरवठा असल्यास उद्योग आणि व्यवसायांना चालना मिळते.
5. सामाजिक समता: सार्वजनिक सुविधा क्षेत्रामुळे समाजातील गरीब आणि गरजू लोकांना समान संधी मिळतात. शाळा, रुग्णालये, आणि सार्वजनिक वाहतूक यांसारख्या सुविधा सर्वांसाठी उपलब्ध असतात.
6. आपत्ती व्यवस्थापन: शहरांमध्ये नैसर्गिक आपत्ती आणि दुर्घटना घडण्याची शक्यता जास्त असते. सार्वजनिक सुविधा क्षेत्रामुळे अग्निशमन दल, पोलीस स्टेशन, आणि आपत्कालीन व्यवस्थापन केंद्रे स्थापन करणे शक्य होते, ज्यामुळे जीवित आणि वित्तहानी कमी करता येते.

या घरांचे फायदे:

• बांधकाम लवकर होते.
• खर्च कमी असतो.
• पर्यावरणास अनुकूल.

उपलब्धता:

अनेक बांधकाम कंपन्याPrefabricated घरे बांधून देतात.

अधिक माहितीसाठी:

वैधानिक शहर ओळखण्यासाठी खालील दोन मुख्य निकष वापरले जातात:

1. किमान लोकसंख्या: शहराची लोकसंख्या किमान ५,००० असावी.
2. लोकसंख्येची घनता: शहराची लोकसंख्येची घनता किमान ४०० प्रति चौरस किलोमीटर असावी.

याव्यतिरिक्त, शहरामध्ये नगरपालिका, महानगरपालिका किंवा नगर पंचायत असणे आवश्यक आहे.

महानगर (Metropolitan city) त्या शहराला म्हटले जाते ज्याची लोकसंख्या 10 लाखांपेक्षा जास्त असते.

भारतामध्ये जनगणना विभाग शहरांची विभागणी खालीलप्रमाणे करतो:

• वैधानिक शहर (Statutory Town): ज्या शहराला नगर पालिका, महानगरपालिका किंवा कॅन्टोन्मेंट बोर्ड (Cantonment board) असतो.
• जनगणना शहर (Census Town): हे शहर वैधानिक शहर नसेल, पण खालील निकष पूर्ण करते:
  • शहराची लोकसंख्या 5,000 पेक्षा जास्त असावी.
  • शहरातील 75% पुरुष बिगरशेती कामांमध्ये गुंतलेले असावेत.
  • शहराची लोक घनता 400 व्यक्ती प्रति चौरस किलोमीटर पेक्षा जास्त असावी.

ज्या शहरांची लोकसंख्या 10 लाखांपेक्षा जास्त असते, त्यांना महानगर म्हटले जाते. मुंबई, दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, बंगळूर आणि हैदराबाद ही भारतातील काही प्रमुख महानगरं आहेत.

अधिक माहितीसाठी खालील लिंकवर क्लिक करा:

• महानगर - विकिपीडिया