वित्तपुरवठा
1. मालकीच्या आधारावर वर्गीकरण:
अ) वैयक्तिक वित्तपुरवठा: जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वतःच्या मालकीच्या स्रोतांकडून, जसे की बचत किंवा गुंतवणुकीतून पैसे उभारते, तेव्हा त्याला वैयक्तिक वित्तपुरवठा म्हणतात.
ब) व्यावसायिक वित्तपुरवठा: व्यावसायिक वित्तपुरवठा म्हणजे व्यवसाय करण्यासाठी आवश्यक असलेले पैसे. हे पैसे कर्जरोखे, शेअर्स किंवा इतर वित्तीय संस्थांकडून उभे केले जातात.
2. वेळेच्या आधारावर वर्गीकरण:
अ) अल्पकालीन वित्तपुरवठा: हा वित्तपुरवठा साधारणपणे एका वर्षासाठी किंवा त्यापेक्षा कमी कालावधीसाठी असतो. खेळत्या भांडवलाच्या गरजा भागवण्यासाठी याचा उपयोग होतो.
ब) मध्यमकालीन वित्तपुरवठा: हा वित्तपुरवठा एक ते पाच वर्षांच्या दरम्यानच्या कालावधीसाठी असतो. याचा उपयोग मध्यम स्वरूपाच्या गुंतवणुकीसाठी केला जातो.
क) दीर्घकालीन वित्तपुरवठा: हा वित्तपुरवठा पाच वर्षांपेक्षा जास्त कालावधीसाठी असतो. स्थिर मालमत्ता खरेदी करण्यासाठी किंवा मोठ्या प्रकल्पांसाठी याचा उपयोग होतो.
3. स्त्रोतांच्या आधारावर वर्गीकरण:
अ) अंतर्गत वित्तपुरवठा: जेव्हा कंपनी स्वतःच्या नफ्यातून किंवा राखीव निधीतून पैसे उभे करते, तेव्हा त्याला अंतर्गत वित्तपुरवठा म्हणतात.
ब) बाह्य वित्तपुरवठा: जेव्हा कंपनी कर्जरोखे, शेअर्स किंवा वित्तीय संस्थांकडून पैसे उभे करते, तेव्हा त्याला बाह्य वित्तपुरवठा म्हणतात.
4. सुरक्षिततेच्या आधारावर वर्गीकरण:
अ) सुरक्षित वित्तपुरवठा: या प्रकारच्या वित्तपुरवठ्यात कर्जदाराला काहीतरी तारण ठेवावे लागते. जर कर्जदार पैसे परत करू शकला नाही, तर कर्ज देणारा ती वस्तू जप्त करू शकतो.
ब) असुरक्षित वित्तपुरवठा: या प्रकारच्या वित्तपुरवठ्यात कर्जदाराला काहीही तारण ठेवावे लागत नाही.
वित्तपुरवठ्याचे मुदतीनुसार वर्गीकरण खालीलप्रमाणे:
-
अल्पकालीन वित्तपुरवठा
- मुदत: साधारणपणे १ वर्षापेक्षा कमी.
- उपयोग: दैनंदिन खर्च, खेळते भांडवल, तात्पुरत्या गरजा भागवण्यासाठी.
- उदाहरणे: व्यापारी बँकांकडून घेतलेले कर्ज, व्यापारी पतपुरवठा, हुंडी वटवणे.
-
मध्यमकालीन वित्तपुरवठा
- मुदत: १ ते ५ वर्षांपर्यंत.
- उपयोग: व्यवसायाचा विस्तार, आधुनिकीकरण, यंत्रसामग्री खरेदी.
- उदाहरणे: वित्तीय संस्थांकडून घेतलेले कर्ज, भाडेपट्टा वित्तपुरवठा.
-
दीर्घकालीन वित्तपुरवठा
- मुदत: ५ वर्षांपेक्षा जास्त.
- उपयोग: मोठी गुंतवणूक, नवीन प्रकल्प, मोठी मालमत्ता खरेदी.
- उदाहरणे: समभाग (Equity shares), कर्जरोखे (Debentures), दीर्घ मुदतीचे कर्ज.
- समभाग (Equity Shares): समभाग हे कंपनीच्या मालकीचे प्रतिनिधित्व करतात. समभागधारकांना कंपनीच्या नफ्यात वाटा मिळतो आणि त्यांना मतदानाचा अधिकार असतो.
- Preference Shares (Preference Shares): Preference Shares धारकांना समभागधारकांच्या तुलनेत लाभांश (Dividend) मिळवण्याचा अधिकार असतो.
- Right Issue (Right Issue): Right Issue मध्ये, कंपनी आपल्या विद्यमान भागधारकांना अतिरिक्त शेअर्स खरेदी करण्याचा अधिकार देते.
- बोनस शेअर्स (Bonus Shares): कंपनी आपल्या नफ्यातील काही भाग किंवा साठ्यातून भागधारकांना बोनस शेअर्स मोफत जारी करते.
- खाजगीPlacement (Private Placement): जेव्हा कंपनी काही निवडक गुंतवणूकदारांना शेअर्स जारी करते, तेव्हा त्याला खाजगी Placement म्हणतात.
अधिक माहितीसाठी, आपण खालील वेबसाइट्सला भेट देऊ शकता:
- Investopedia: Equity Financing
- ClearTax: Equity Financing: Types, Importance, and Advantages
-
मालकीचे भांडवल:
भागधारकांकडून (Shareholders) जमा केलेले भांडवल, हे कंपनीचे मालकीचे भांडवल असते.
-
कर्जाऊ भांडवल:
बँका आणि वित्तीय संस्थांकडून घेतलेले कर्ज, डिबेंचर्स (Debentures) आणि बाँड्स (Bonds) यांचा यात समावेश होतो.
-
ठेवी:
सामान्य जनता आणि भागधारकांकडून स्वीकारलेल्या ठेवी.
-
वित्तीय संस्था:
विविध वित्तीय संस्था जसे की SIDBI, EXIM Bank, IFC इत्यादी कर्ज आणि गुंतवणुकीच्या माध्यमातून वित्त पुरवठा करतात.
-
angel investors आणि venture capital:
नवीन startup आणि लहान व्यवसायांना angel investors आणि venture capital कंपन्या भांडवल पुरवतात.
-
सरकारी योजना:
सरकार वेळोवेळी लघु आणि मध्यम उद्योगांना चालना देण्यासाठी विविध योजना आणते, ज्यात कमी व्याजदरात कर्ज उपलब्ध होते.
- अंतर्गत वित्तपुरवठा: जेव्हा कंपनी तिच्या अंतर्गत स्रोतांकडून, उदा. नफा, राखीव निधी, अतिरिक्त रोख रक्कम इत्यादीमधून निधी उभारते, तेव्हा त्याला अंतर्गत वित्तपुरवठा म्हणतात.
- बाह्य वित्तपुरवठा: जेव्हा कंपनी बाहेरील स्रोतांकडून, उदा. कर्ज, डिबेंचर्स, भाग इत्यादींमधून निधी उभारते, तेव्हा त्याला बाह्य वित्तपुरवठा म्हणतात.
- अल्पकालीन वित्तपुरवठा: एक वर्षापेक्षा कमी कालावधीसाठी लागणारा वित्तपुरवठा. उदा. व्यापारीbank loan, deposit loan.
- मध्यमकालीन वित्तपुरवठा: एक ते पाच वर्षांच्या दरम्यानचा कालावधीसाठी लागणारा वित्तपुरवठा. उदा. बँकेकडून घेतलेले कर्ज.
- दीर्घकालीन वित्तपुरवठा: पाच वर्षांपेक्षा जास्त कालावधीसाठी लागणारा वित्तपुरवठा. उदा. समभाग, कर्जरोखे.
औद्योगिक वित्तपुरवठ्याचे विविध मार्ग खालीलप्रमाणे आहेत:
-
समभाग (Equity Shares):
समभाग हे कंपनीच्या मालकीचे प्रतिनिधित्व करतात. हे भाग खरेदी करून गुंतवणूकदार कंपनीचे भागधारक बनतात आणि कंपनीच्या नफ्यात वाटा घेतात.
-
कर्जरोखे (Debentures):
कर्जरोखे हे कंपनीद्वारे जारी केलेले कर्ज प्रमाणपत्र आहेत. यावर ठराविक व्याजदर मिळतो आणि मुदतपूर्तीनंतर त्यांची परतफेड केली जाते.
-
बँका आणि वित्तीय संस्था (Banks and Financial Institutions):
व्यावसायिक बँका, विकास बँका आणि इतर वित्तीय संस्था उद्योगांना मुदत कर्ज, खेळते भांडवल कर्ज आणि इतर प्रकारची कर्जे पुरवतात.
-
ठेवी (Deposits):
कंपनी लोकांकडून ठेवी स्वीकारून भांडवल उभारू शकते. या ठेवीFixed Deposits (FDs) मुदत ठेवी म्हणून स्वीकारल्या जातात आणि त्यावर आकर्षक व्याज दिले जाते.
-
सार्वजनिक ठेवी (Public Deposits):
कंपन्या जनतेकडून थेट ठेवी स्वीकारू शकतात. या ठेवी सामान्यतः अल्प मुदतीसाठी असतात आणि त्यावर निश्चित व्याजदर मिळतो.
-
भांडवल बाजार (Capital Market):
भांडवल बाजार हा समभाग, कर्जरोखे आणि इतर वित्तीय साधनांच्या खरेदी-विक्रीसाठी एक महत्त्वाचे ठिकाण आहे. कंपन्या येथे आपले समभाग आणि कर्जरोखे जारी करून भांडवल उभारू शकतात.
-
विदेशी गुंतवणूक (Foreign Investment):
विदेशी गुंतवणूक दोन प्रकारची असते: प्रत्यक्ष विदेशी गुंतवणूक (FDI) आणि विदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूक (FPI). या गुंतवणुकीद्वारे विदेशी कंपन्या भारतीय उद्योगांमध्ये भांडवल गुंतवतात.
-
सरकारी योजना (Government Schemes):
केंद्र आणि राज्य सरकार उद्योगांना चालना देण्यासाठी विविध योजना राबवतात. या योजनांमध्ये कमी व्याजदरात कर्ज, अनुदान आणि इतर सवलती दिल्या जातात.
उदाहरण: MSME साठी क्रेडिट ग্যারंटी फंड योजना (Credit Guarantee Fund Scheme for MSME)
हे विविध मार्ग उद्योगांना त्यांच्या गरजेनुसार आणि क्षमतेनुसार वित्तपुरवठा करण्यास मदत करतात.
अधिक माहितीसाठी काही उपयुक्त संकेतस्थळे: