बौद्ध धर्म

विसुद्धिमग्ग (Visuddhimagga) हा थेरवाद बौद्ध धर्मातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि मूलभूत ग्रंथ आहे. 'विसुद्धिमग्ग' या शब्दाचा अर्थ 'शुद्धीचा मार्ग' किंवा 'पवित्रतेचा मार्ग' असा होतो.

• लेखक: हा ग्रंथ पाचव्या शतकात आचार्य बुद्धघोष यांनी पाली भाषेत रचला. आचार्य बुद्धघोष हे श्रीलंकेतील एक महान भाष्यकार आणि विद्वान भिक्खू होते.
• मुख्य उद्देश: विसुद्धिमग्ग हा बौद्ध धर्मातील 'त्रिपिटक' (सुत्तपिटक, विनयपिटक आणि अभिधम्मपिटक) मधील शिकवणीचा एक पद्धतशीर, विस्तृत आणि व्यावहारिक मार्गदर्शक आहे. याचा मुख्य उद्देश बौद्ध मार्गावर चालणाऱ्या साधकांसाठी नैतिक आचरण, समाधी (एकाग्रता) आणि प्रज्ञा (ज्ञान) यांचा सखोल अभ्यास आणि साधना पद्धती स्पष्ट करणे आहे.
• रचना आणि विभाग: या ग्रंथाची रचना तीन मुख्य भागांमध्ये केली आहे, जी बौद्ध साधनेच्या तीन स्तंभांना (शिक्षा) अनुरूप आहे:
  1. शील (नैतिकता): यात योग्य आचरण, पंचशील, अष्टशील आणि भिक्खू-भिक्खुणींसाठीचे नियम यावर मार्गदर्शन आहे. शुद्ध नैतिक जीवनाचा पाया कसा घालायचा, हे या भागात सांगितले आहे.
  2. समाधी (एकाग्रता): या भागात चित्ताची एकाग्रता साधण्यासाठी विविध ध्यान पद्धती (कम्मट्ठान) तपशीलवार स्पष्ट केल्या आहेत. यात 'आनापानसती' (श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे), ३२ अशुद्धी भावना, चार ब्रह्मविहार (मैत्री, करुणा, मुदिता, उपेक्षा) आणि कसीन (रंग, प्रकाश इत्यादी) ध्यानांचा समावेश आहे. तसेच ध्यान-ज्यांच्या (झाना) अवस्थांचेही वर्णन आहे.
  3. प्रज्ञा (ज्ञान/विपश्यना): हा भाग अंतिम सत्याची जाणीव करून देणाऱ्या ज्ञानावर केंद्रित आहे. यात अनात्म, अनित्य, दुःख या त्रिलक्षणांचे ज्ञान आणि १२ प्रतीत्यसमुत्पाद (कार्यकारणभाव) याचे विस्तृत विश्लेषण आहे. या भागातून विपश्यना ध्यान (आंतर्दृष्टी) विकसित करण्याची प्रक्रिया समजावली आहे, ज्यामुळे निर्वाणाच्या प्राप्तीसाठी योग्य दृष्टी प्राप्त होते.
• महत्त्व: विसुद्धिमग्ग हा थेरवाद बौद्ध धर्मातील सर्वात प्रभावशाली आणि आदरणीय ग्रंथांपैकी एक मानला जातो. तो एक प्रकारे बौद्ध धर्माच्या संपूर्ण शिकवणीचा संक्षिप्त आणि व्यवस्थित सारांश आहे. अनेक शतकांपासून थेरवाद परंपरेतील भिक्खू आणि साधक या ग्रंथाचा अभ्यास करून आपली साधना करतात.

थोडक्यात, विसुद्धिमग्ग हा थेरवाद बौद्ध धर्माच्या सिद्धांतांचा आणि साधना पद्धतींचा एक व्यापक आणि पद्धतशीर ज्ञानकोश आहे, जो साधकाला निर्वाणापर्यंतच्या 'शुद्धीच्या मार्गा'वर मार्गदर्शन करतो.

विशुद्धिमग्ग (Visuddhimagga) ग्रंथ स्पष्टीकरण:

विशुद्धिमग्ग हा थेरवाद बौद्ध धर्मातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि मूलभूत ग्रंथ आहे. याचा अर्थ 'शुद्धीचा मार्ग' किंवा 'विशुद्धीचा मार्ग' असा होतो.

• लेखक: हा ग्रंथ ५ व्या शतकात महान बौद्ध विद्वान आणि भाष्यकार आचार्य बुद्धघोष यांनी पाली भाषेत लिहिला आहे.
• उद्देश: विशुद्धिमग्ग ग्रंथाचा मुख्य उद्देश भगवान बुद्धांच्या शिकवणीनुसार मुक्ती (निर्वाण) प्राप्त करण्यासाठी एक पद्धतशीर आणि सर्वसमावेशक मार्गदर्शन प्रदान करणे आहे. हा ग्रंथ थेरवाद परंपरेतील नैतिक आचरण (शील), समाधी (एकाग्रता) आणि प्रज्ञा (ज्ञान) या तीन मुख्य स्तंभांचे सखोल विश्लेषण करतो.

ग्रंथाची रचना आणि विषयवस्तु:

विशुद्धिमग्ग ग्रंथाचे मुख्यत्वे तीन भागांमध्ये विभाजन केले आहे, जे 'शील', 'समाधी' आणि 'प्रज्ञा' या बौद्ध मार्गाच्या तीन पैलूंना समर्पित आहेत:

1. शील (Moral Purity / नैतिक शुद्धता):
   • या भागात नैतिक आचरण, नियमांचे पालन (उदा. पंचशील), आणि नैतिक शुद्धतेचे महत्त्व सविस्तरपणे स्पष्ट केले आहे.
   • हे मन आणि शरीराला पुढील ध्यान अभ्यासासाठी तयार करण्यासाठी आवश्यक असलेली शुद्धता कशी प्राप्त करावी हे शिकवते.
   • यात नैतिकतेचे विविध प्रकार, त्यांची उद्दिष्ट्ये आणि लाभ सांगितले आहेत.
2. समाधी (Concentration / एकाग्रता):
   • हा भाग ध्यानाचे विविध प्रकार आणि एकाग्रता विकसित करण्याच्या पद्धतींवर लक्ष केंद्रित करतो.
   • यात ४० प्रकारच्या समाधी साधना (कर्मस्थान) आणि त्या कशा कराव्यात याचे विस्तृत वर्णन आहे. उदा. अनित्य-स्मृती (श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे), मैत्री-भावना (दयाळूपणाचे ध्यान), तसेच भूतकथा आणि अस्थी-स्मृती.
   • या भागात आठ ध्यानांची (झान) सविस्तर चर्चा केली आहे, जी एकाग्रतेच्या उच्च अवस्था आहेत.
3. प्रज्ञा (Wisdom / ज्ञान):
   • हा ग्रंथाचा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे, जो अंतिम ज्ञान आणि मुक्तीकडे नेणाऱ्या मार्गाचे स्पष्टीकरण करतो.
   • यामध्ये अनात्मता (न-स्वभाव), अनित्यता (अस्थिरता) आणि दुःख (असंतुष्टता) या त्रिलक्षणांचे सखोल विश्लेषण केले आहे.
   • हा भाग विविध प्रकारच्या अंतर्दृष्टी ज्ञानाचे (विपस्सना ज्ञान) वर्णन करतो, जे सत्य आणि वास्तविकता समजून घेण्यासाठी आवश्यक आहे.
   • शेवटी, निर्वाणाची (मुक्तीची) अवस्था आणि ती कशी प्राप्त करावी हे समजावून सांगितले आहे.

महत्त्व आणि प्रभाव:

• विशुद्धिमग्ग हा ग्रंथ थेरवाद बौद्ध धर्मात एक प्रमाणभूत मार्गदर्शक मानला जातो, विशेषतः ध्यान अभ्यासक आणि विद्वानांसाठी.
• हा ग्रंथ अभिधम्माच्या (बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा एक भाग) अनेक जटिल संकल्पनांना सोप्या पद्धतीने स्पष्ट करतो.
• श्रीलंका, थायलंड, म्यानमार, लाओस आणि कंबोडिया यांसारख्या थेरवाद देशांमध्ये बौद्ध भिक्खूंना आणि उपासकांना ध्यान आणि तत्त्वज्ञान शिकवण्यासाठी हा एक मूलभूत पाठ्यपुस्तक म्हणून वापरला जातो.
• आचार्य बुद्धघोष यांनी या ग्रंथाद्वारे बुद्धांच्या मूळ शिकवणींना पद्धतशीर आणि सुलभ पद्धतीने मांडण्याचे महान कार्य केले आहे.

थोडक्यात, विशुद्धिमग्ग हा एक असा महान ग्रंथ आहे जो बौद्ध साधकांना शील, समाधी आणि प्रज्ञा या तिन्ही स्तरांवर मार्गदर्शन करून निर्वाणाच्या अंतिम ध्येयापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग दाखवतो.

बौद्ध समाजाच्या लोकसंख्येबाबत जागतिक आणि भारतातील आकडेवारी भिन्न स्रोतांमध्ये वेगवेगळी आढळते.

जागतिक बौद्ध लोकसंख्या:

• काही अंदाजानुसार, जगभरात १.६ अब्ज ते २.१ अब्ज (२३% ते २९%) बौद्ध अनुयायी आहेत. या अंदाजानुसार, बौद्ध धर्म हा लोकसंख्येच्या दृष्टीने जगातील दुसरा सर्वात मोठा धर्म आहे.
• इतर काही सर्वेक्षणानुसार, जागतिक बौद्धांची लोकसंख्या सुमारे ४८ कोटी ते ५२ कोटी (जगाच्या एकूण लोकसंख्येच्या ७% ते ९%) इतकी आहे. या आकडेवारीनुसार, बौद्ध धर्म हा ख्रिश्चन, इस्लाम आणि हिंदू धर्मांनंतर जगातील चौथा सर्वात मोठा धर्म आहे.
• जगातील एकूण बौद्धांपैकी जवळपास ७०% ते ७५% महायानी बौद्ध आहेत, तर उर्वरित २५% ते ३०% थेरवादी, नवयानी (भारतीय) आणि वज्रयानी बौद्ध आहेत.

भारतातील बौद्ध लोकसंख्या:

• २०११ च्या भारतीय जनगणनेनुसार, भारतात एकूण ८४,४२,९७२ बौद्ध लोक होते.
• यापैकी सुमारे ६५,३१,२०० (७७.३६%) बौद्ध एकट्या महाराष्ट्र राज्यात आहेत.
• महाराष्ट्रामध्ये बौद्ध धर्म हा हिंदू आणि इस्लाम नंतर तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा धर्म आहे आणि महाराष्ट्राच्या लोकसंख्येत बौद्धांचे प्रमाण सुमारे ६% आहे.
• भारतातील एकूण नवयानी बौद्धांपैकी (नवबौद्ध) सुमारे ९०% महाराष्ट्रात राहतात.
• काही दाव्यानुसार, भारतातील बौद्ध लोकसंख्या १ कोटी नाही तर ५ ते ७ कोटी किंवा त्याहून अधिक असू शकते.

बौद्ध धर्मामध्ये 'साधु! साधु! साधु!' असे तीन वेळा म्हणण्यामागे अनेक कारणे आहेत, त्यापैकी काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

• कृतज्ञता व्यक्त करणे: 'साधु' या शब्दाचा अर्थ 'उत्तम' किंवा 'चांगले' असा होतो. जेव्हा कोणी चांगली गोष्ट करतो किंवा चांगले बोलतो, तेव्हा त्याच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी आणि त्याला प्रोत्साहन देण्यासाठी 'साधु! साधु! साधु!' असे म्हटले जाते.
• अनुमोदन देणे: कोणतीही गोष्ट मान्य आहे किंवा योग्य आहे हे दर्शवण्यासाठी 'साधु! साधु! साधु!' असे म्हटले जाते. हे अनुमोदन श्रोत्यांना वक्ता काय बोलत आहे यावर लक्ष केंद्रित करण्यास मदत करते.
• आदर व्यक्त करणे: 'साधु! साधु! साधु!' हे बुद्ध, धम्म आणि संघ या त्रिरत्नांबद्दल आदर व्यक्त करण्याचे एक माध्यम आहे.
• सकारात्मकता: या शब्दांच्या उच्चारणाने सकारात्मक ऊर्जा निर्माण होते आणि नकारात्मक विचार दूर होतात.
• सामूहिक भावना: बौद्ध अनुयायी जेव्हा एकत्र येतात, तेव्हा 'साधु! साधु! साधु!' च्या जयघोषाने एकोप्याची भावना निर्माण होते.

थोडक्यात, बौद्ध धर्मात 'साधु! साधु! साधु!' हे केवळ शब्द नाहीत, तर ते कृतज्ञता, आदर, अनुमोदन आणि सकारात्मकता व्यक्त करण्याचे शक्तिशाली माध्यम आहे.

बौद्ध धर्माने स्त्रियांना कधीही नाकारले नाही. तथागत गौतम बुद्धांनी स्त्रियांसाठी भिक्षुणी संघाची स्थापना केली, ज्यामुळे स्त्रियासुद्धा निर्वाण प्राप्त करू शकल्या.

खरं तर, बौद्ध धर्मात स्त्रिया आणि पुरुष दोघांनाही समान संधी दिली गेली आहे. भिक्षुणी संघात अनेक स्त्रिया अरहंत बनल्या, ज्या त्यांच्या काळातील महान धर्मगुरू आणि विदुषी होत्या.

गौतम बुद्धांनी स्वतः महाप्रजापती गौतमीला भिक्षुणी म्हणून दीक्षा दिली, ज्यामुळे स्त्रियांच्या आध्यात्मिक प्रगतीचा मार्ग खुला झाला.

अधिक माहितीसाठी, आपण खालील दुवे पाहू शकता:

• बीबीसी मराठी: बौद्ध धर्मातील महिला
• लोकमत: बौद्ध धर्मात महिलांना आदराने वागणूक

सम्राट अशोकाने बौद्ध धर्माचा प्रसार करण्यासाठी श्रीलंकेला त्याचा मुलगा महेंद्र आणि मुलगी संघमित्रा यांना पाठवले.

महेंद्र: महेंद्र हा सम्राट अशोकाचा मुलगा होता आणि त्याला बौद्ध धर्माची दीक्षा दिली होती. त्याने श्रीलंकेत जाऊन तेथील राजा तिस्स याला बौद्ध धर्माची दीक्षा दिली आणि तेथे बौद्ध धर्माची स्थापना केली.

संघमित्रा: संघमित्रा ही सम्राट अशोकाची मुलगी होती आणि ती एक बौद्ध भिक्खुनी होती. तिने श्रीलंकेत जाऊन तेथील स्त्रियांना बौद्ध धर्माची दीक्षा दिली आणि तेथे बौद्ध धर्माच्या प्रसारास मदत केली. तिने बोधीवृक्षाची एक फांदी श्रीलंकेत नेली, जी आजही अनुराधापुरा येथे जपली जाते.

कनिष्काच्या काळात बौद्ध धर्माची चौथी परिषद काश्मीरमधील कुंडलवन येथे भरवण्यात आली.

हा महायान बौद्ध धर्माचा एक महत्त्वाचा टप्पा होता. या परिषदेत बौद्ध विद्वानांनी त्रिपिटकांवर भाष्ये लिहिली, ज्यामुळे महायान बौद्ध धर्माच्या सिद्धांतांना अधिक स्पष्टता मिळाली.

अधिक माहितीसाठी, आपण खालील लिंकला भेट देऊ शकता:

• Wikipedia - Fourth Buddhist Council