रसायनशास्त्र

दुहेरी विस्थापन अभिक्रिया (Double Displacement Reaction) म्हणजे अशी रासायनिक अभिक्रिया, जिथे दोन संयुगांमधील आयन (cations आणि anions) एकमेकांची जागा बदलतात आणि दोन नवीन संयुगे तयार होतात. या अभिक्रियेत सहसा अवक्षेपण (precipitation) किंवा उदासिनीकरण (neutralization) होते.

येथे दुहेरी विस्थापनाची काही उदाहरणे दिली आहेत:

• उदाहरण १: चांदी नायट्रेट आणि सोडियम क्लोराईडची अभिक्रिया (अवक्षेपण अभिक्रिया)

  या अभिक्रियेत, चांदी क्लोराईडचा पांढरा अवक्षेप (precipitate) तयार होतो.

  AgNO₃ (चांदी नायट्रेट) + NaCl (सोडियम क्लोराईड) → AgCl (चांदी क्लोराईड) ↓ + NaNO₃ (सोडियम नायट्रेट)

• उदाहरण २: बेरियम क्लोराईड आणि सोडियम सल्फेटची अभिक्रिया (अवक्षेपण अभिक्रिया)

  या अभिक्रियेत, बेरियम सल्फेटचा पांढरा अवक्षेप तयार होतो.

  BaCl₂ (बेरियम क्लोराईड) + Na₂SO₄ (सोडियम सल्फेट) → BaSO₄ (बेरियम सल्फेट) ↓ + 2NaCl (सोडियम क्लोराईड)

• उदाहरण ३: सोडियम हायड्रॉक्साईड आणि हायड्रोक्लोरिक आम्लाची अभिक्रिया (उदासिनीकरण अभिक्रिया)

  ही आम्ल-अल्कली उदासिनीकरण अभिक्रिया आहे, ज्यात मीठ आणि पाणी तयार होते.

  NaOH (सोडियम हायड्रॉक्साईड) + HCl (हायड्रोक्लोरिक आम्ल) → NaCl (सोडियम क्लोराईड) + H₂O (पाणी)

• उदाहरण ४: पोटॅशियम आयोडाईड आणि शिसे नायट्रेटची अभिक्रिया (अवक्षेपण अभिक्रिया)

  या अभिक्रियेत, शिसे आयोडाईडचा चमकदार पिवळा अवक्षेप तयार होतो.

  2KI (पोटॅशियम आयोडाईड) + Pb(NO₃)₂ (शिसे नायट्रेट) → PbI₂ (शिसे आयोडाईड) ↓ + 2KNO₃ (पोटॅशियम नायट्रेट)

H₂O चे रासायनिक नाव डायहाइड्रोजन मोनोऑक्साइड (Dihydrogen Monoxide) आहे. हे पाणी म्हणून अधिक পরিচিত आहे.

पाणी हे दोन हाइड्रोजनचे अणू आणि एक ऑक्सिजनचा अणू यांच्या संयोगाने बनलेले असते.

पाण्याचा उकळ बिंदू सेल्सियसमध्ये १०० अंश सेल्सियस असतो. याचा अर्थ, समुद्रसपाटीवर पाणी १०० अंश सेल्सियस तापमानाला उकळायला लागते.

उकळ बिंदू हा वातावरणाचा दाब आणि पाण्यातील शुद्धतेवर अवलंबून असतो. दाब वाढल्यास उकळ बिंदू वाढतो, तर पाण्यात अशुद्धता असल्यास तो कमी होतो.

न्यूलँड्सचा अष्टकांचा नियम (Newlands' Law of Octaves):

इ.स. 1865 मध्ये जॉन न्यूलँड्स या ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञाने ज्ञात असलेल्या 56 मूलद्रव्यांना त्यांच्या अणुभारानुसार चढत्या क्रमाने मांडले. त्याने असे निदर्शनास आणले की, प्रत्येक आठव्या मूलद्रव्याचे गुणधर्म पहिल्या मूलद्रव्याच्या गुणधर्मांशी जुळतात.

नियमाचे स्पष्टीकरण: न्यूलँड्सने मूलद्रव्यांची मांडणी केली तेव्हा त्याने पाहिले की, लिथियम (Lithium) नंतर येणारे आठवे मूलद्रव्य सोडियम (Sodium) आहे आणि त्याचे गुणधर्म लिथियमसारखेच आहेत. त्याचप्रमाणे, बेरिलियम (Beryllium) नंतर येणारे आठवे मूलद्रव्य मॅग्नेशियम (Magnesium) आहे आणि त्याचे गुणधर्म बेरिलियमशी जुळतात. न्यूलँड्सने या समानतेमुळे या नियमाला 'अष्टकांचा नियम' असे नाव दिले, कारण संगीतातील सप्तकात जसा प्रत्येक आठवा स्वर पहिल्या स्वराशी जुळतो, त्याचप्रमाणे या मूलद्रव्यांचे गुणधर्म जुळतात.

उदाहरण:

मर्यादा: हा नियम फक्त कॅल्शियमपर्यंतच्या मूलद्रव्यांसाठीच लागू होता. त्यापुढील मूलद्रव्यांसाठी तो बरोबर ठरत नव्हता. तसेच, न्यूलँड्सने काही असमान गुणधर्म असणाऱ्या मूलद्रव्यांना एकाच स्लॉटमध्ये ठेवले, ज्यामुळे या नियमाला आणखी मर्यादा आली.

किंमत (Price):

किंमत निश्चित करणारे घटक:

किमतीचे महत्त्व केवळ आर्थिक व्यवहारातच नाही, तर ते विपणन (marketing) धोरणात आणि व्यवसाय व्यवस्थापनात देखील खूप महत्त्वाचे आहे.