दिल्ली सल्तनत काळ (इ.स. १२ वे ते १६ वे शतक) हा भारतीय इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा होता, ज्यामध्ये शिक्षण पद्धतीत काही विशिष्ट बदल आणि संस्थांची वाढ झाली.

या काळात शिक्षण प्रामुख्याने इस्लामिक परंपरांवर आधारित होते, परंतु स्थानिक शिक्षण पद्धती देखील अस्तित्वात होत्या. शिक्षण प्रणालीची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

१. शिक्षण संस्था:

• मक्तब (Maktabs): ही प्राथमिक शिक्षण संस्था होती, जी साधारणपणे मशिदींना जोडून किंवा स्वतंत्रपणे चालवली जात असे. येथे मुलांना कुराण वाचायला शिकवले जाई, तसेच लिहायला, वाचायला आणि अंकगणिताचे मूलभूत ज्ञान दिले जाई. अरबी आणि फारसी भाषांवर भर दिला जात असे.
• मदरसा (Madrasas): ही उच्च शिक्षणाची केंद्रे होती. येथे धार्मिक आणि धर्मनिरपेक्ष दोन्ही प्रकारचे शिक्षण दिले जात असे. मदरसांमध्ये विद्यार्थी वसतिगृहात राहून शिक्षण घेत असत. प्रमुख शहरांमध्ये, जसे की दिल्ली, लाहोर, मुल्तान आणि लखनौ येथे अनेक मदरसा स्थापन करण्यात आले होते.
• खानकाह (Khanqahs): सूफी संतांचे मठ किंवा निवासस्थान हे केवळ आध्यात्मिक केंद्र नव्हते, तर ते शिक्षणाची आणि ज्ञानाची केंद्रे देखील होती. येथे सूफी तत्त्वज्ञान, mysticism आणि नैतिक मूल्ये शिकवली जात असे.
• ग्रंथालये (Libraries): सुलतानांनी आणि अमीर-उमरावांनी (सरदारांनी) अनेक मोठी ग्रंथालये स्थापन केली होती, जिथे विविध विषयांवरील पुस्तके उपलब्ध होती. ही ग्रंथालये विद्वान आणि विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची साधने होती.
• पाठशाला आणि गुरुकुल (Pathshalas and Gurukuls): हिंदू समाजातील शिक्षण पद्धती, जसे की वेद, उपनिषद, संस्कृत व्याकरण, ज्योतिष आणि गणित शिकवणारे गुरुकुल आणि पाठशाळा, सल्तनत काळातही अस्तित्वात होत्या आणि स्वतंत्रपणे कार्यरत होत्या.

२. अभ्यासक्रम:

• धार्मिक शिक्षण: कुराण, हदीस (पैगंबराचे वचन), फिकह (इस्लामिक कायदा), तफसीर (कुराणाचे भाष्य) आणि शरिया (इस्लामिक कायदे) हे प्रमुख विषय होते.
• धर्मनिरपेक्ष शिक्षण: तर्कशास्त्र (Logic), तत्त्वज्ञान (Philosophy), गणित (Mathematics), खगोलशास्त्र (Astronomy), वैद्यकशास्त्र (Medicine), इतिहास (History), भूगोल (Geography), व्याकरण (Grammar) आणि साहित्य (Literature) यांसारख्या विषयांचा अभ्यास केला जात असे.
• भाषा: अरबी (धार्मिक ग्रंथांसाठी), फारसी (प्रशासकीय, साहित्य आणि दरबाराची भाषा) आणि तुर्की (काही सुरुवातीच्या सुलतानांनी वापरलेली) या भाषांना महत्त्व दिले गेले. स्थानिक प्रादेशिक भाषा आणि संस्कृत देखील शिकवल्या जात होत्या.

३. शिक्षक आणि विद्यार्थी:

• शिक्षक, ज्यांना उलेमा (Ulema), मौलवी (Maulvis) किंवा मुफ्ती (Muftis) म्हटले जाई, त्यांना समाजात उच्च मान होता.
• विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती दिली जात असे आणि त्यांना शिक्षकांसोबत राहण्याची सोय (वसतिगृह) मदरसांमध्ये उपलब्ध असे.

४. राजेशाही संरक्षण:

• सुलतानांनी आणि त्यांच्या सरदारांनी शिक्षण संस्थांना खूप संरक्षण दिले. त्यांनी मदरसा, मक्तब आणि ग्रंथालये बांधण्यासाठी निधी दिला. उदा. फिरोजशाह तुघलक याने अनेक मदरशांची स्थापना केली आणि शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले. इल्तुतमिश, बलबन आणि अलाउद्दीन खिलजी यांसारख्या सुलतानांनी देखील शिक्षणाला मदत केली.

५. महिलांचे शिक्षण:

• औपचारिक शिक्षण संस्थांमध्ये महिलांचा सहभाग कमी होता, परंतु राजघराण्यातील महिला आणि उच्च वर्गातील स्त्रियांना घरी शिक्षण दिले जात असे. त्यांना धार्मिक ग्रंथ, साहित्य, कविता आणि काहीवेळा कला शिकवली जात असे.

थोडक्यात, दिल्ली सल्तनत काळातील शिक्षण पद्धती ही धार्मिक आणि धर्मनिरपेक्ष ज्ञानाचा संगम होती, ज्यात इस्लामिक शिक्षण पद्धतीचे प्रभुत्व होते, परंतु स्थानिक शिक्षण परंपरा देखील अस्तित्वात होत्या. ही प्रणाली प्रामुख्याने शहरी भागांमध्ये अधिक विकसित झाली होती.