दिल्ली सल्तनतच्या काळात (इ.स. १२०६ - इ.स. १५२६) शिक्षण आणि साहित्य क्षेत्रात लक्षणीय विकास झाला. या काळात भारतीय आणि इस्लामिक संस्कृतीचे मिश्रण होऊन एक नवीन शैक्षणिक आणि साहित्यिक परंपरा उदयास आली.

शिक्षण (Education)

• मदरसा आणि मकतब (Madrasas and Maktabs): सल्तनत काळात शिक्षण देण्यासाठी मदरसे आणि मकतब ही प्रमुख केंद्रे होती. मकतब ही प्राथमिक शाळांसारखी होती जिथे मुलांना कुराण पठण आणि प्राथमिक लेखन शिकवले जाई, तर मदरसे उच्च शिक्षणासाठी होते.
• अभ्यासक्रम: मदरशांमध्ये धार्मिक शिक्षण (कुराण, हदीस, फिकह - इस्लामिक न्यायशास्त्र) यावर भर दिला जात असे. याशिवाय, व्याकरण, तर्कशास्त्र, तत्त्वज्ञान, खगोलशास्त्र, गणित आणि वैद्यकशास्त्र यांसारख्या विषयांचेही ज्ञान दिले जाई.
• भाषेचे महत्त्व: शिक्षणाचे माध्यम प्रामुख्याने अरबी आणि फारसी होते. अरबी भाषेचा उपयोग धार्मिक आणि कायदेशीर ग्रंथांसाठी होत असे, तर फारसी ही दरबारी भाषा असल्यामुळे ती प्रशासकीय आणि साहित्यिक शिक्षणासाठी वापरली जाई.
• राजकीय आश्रय: सुलतान आणि त्यांच्या अधिकाऱ्यांनी मदरशांना आणि विद्वानांना उदार आश्रय दिला. अनेक मदरसे आणि ग्रंथालये त्यांच्या संरक्षणाखाली स्थापन करण्यात आली.
• ग्रंथालये: सुलतान आणि मोठ्या अधिकाऱ्यांकडे विशाल ग्रंथालये होती, जिथे विविध विषयांवरील हस्तलिखिते आणि ग्रंथ जमा केले जात होते.

साहित्य (Literature)

• फारसी साहित्य (Persian Literature): दिल्ली सल्तनतची दरबारी भाषा फारसी असल्याने, या काळात फारसी साहित्याची मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली.
  • काव्य: अमीर खुसरो (१२५३-१३२५) हे या काळातील सर्वात महत्त्वाचे कवी होते. त्यांना 'भारताचा पोपट' (तोता-ए-हिंद) असे म्हटले जाते. त्यांनी फारसी आणि स्थानिक बोली (ज्याला 'हिंदवी' म्हणत) अशा दोन्ही भाषांमध्ये काव्य रचना केली. त्यांनी कव्वाली आणि तबला यांसारख्या संगीत प्रकारांच्या विकासातही महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. खुसरो यांनी गझल, मसनवी, पहेलियां (कोडी) आणि दोहे लिहिले.
  • इतिहास लेखन: जियाउद्दीन बरणीने 'तारीख-ए-फिरोजशाही' आणि मिन्हाज-उद-दीन सिराज जुझजानीने 'तबकात-ए-नासिरी' यांसारखे महत्त्वाचे ऐतिहासिक ग्रंथ लिहिले, जे सल्तनत काळाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत.
  • सूफी साहित्य: सूफी संतांनी फारसी भाषेत अनेक आध्यात्मिक आणि नैतिक ग्रंथांची रचना केली, ज्यामुळे सूफी तत्त्वज्ञानाचा प्रसार झाला.
• अरबी साहित्य (Arabic Literature): इस्लामिक धर्मशास्त्र, कायदा आणि विज्ञान यावरील ग्रंथ अरबी भाषेत लिहिले जात राहिले. अनेक भारतीय विद्वानांनी अरबीमध्ये लेखन केले.
• प्रादेशिक भाषांचा विकास (Development of Regional Languages): सल्तनत काळात प्रादेशिक भाषांचा (जसे की बंगाली, गुजराती, पंजाबी, मराठी आणि हिंदवी) विकास होऊ लागला.
  • उर्दू भाषेची निर्मिती: फारसी, अरबी, तुर्की आणि स्थानिक भारतीय बोली यांच्या मिश्रणातून एका नवीन भाषेचा, म्हणजे 'उर्दू' भाषेचा जन्म झाला. सुरुवातीला तिला 'हिंदवी' किंवा 'देहलवी' असे म्हटले जात असे आणि लष्करी छावण्यांमध्ये तिचा मोठ्या प्रमाणात वापर होत असल्याने ती 'उर्दू' (उर्दू म्हणजे छावणी) म्हणून ओळखली जाऊ लागली.
  • भक्ती आणि सूफी चळवळ: भक्ती चळवळीतील संतांनी आणि सूफी पंथाच्या अनुयायांनी स्थानिक भाषांमध्ये रचना करून धार्मिक विचार सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवले, ज्यामुळे प्रादेशिक साहित्याचा विकास झाला. उदाहरणार्थ, मराठीमध्ये संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव आणि संत एकनाथ यांनी महत्त्वपूर्ण लेखन केले.
• इतर विज्ञान आणि ज्ञान शाखा: या काळात वैद्यकशास्त्र, खगोलशास्त्र आणि गणित यांसारख्या क्षेत्रांमध्येही फारसी आणि अरबी भाषेत ग्रंथ लिहिले गेले.

थोडक्यात, दिल्ली सल्तनतचा काळ हा शिक्षण संस्थांच्या स्थापनेचा, फारसी साहित्याच्या उत्कर्षाचा आणि भारतीय उपखंडातील विविध भाषांच्या विकासाचा पाया रचणारा होता. या काळात इंडो-इस्लामिक संस्कृतीचा आणि ज्ञानाचा समृद्ध संगम झाला.