विजयनगर साम्राज्याचा (सुमारे १३३६ ते १६४६) काळ हा दक्षिण भारताच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा आणि समृद्ध असा टप्पा होता. या काळात सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात अनेक महत्त्वपूर्ण घडामोडी घडल्या, ज्यांनी या साम्राज्याला एक वेगळे स्थान मिळवून दिले.

सामाजिक जीवन

• वर्णव्यवस्था आणि जातिव्यवस्था: समाजात वर्णव्यवस्था आणि जातिव्यवस्था दृढ होती. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे चार वर्ण अस्तित्वात होते. ब्राह्मणांना समाजात उच्च स्थान होते आणि ते शिक्षण, धर्म, न्याय आणि प्रशासनात महत्त्वाची भूमिका बजावत असत.
• धार्मिक सहिष्णुता: विजयनगरचे शासक धार्मिकदृष्ट्या सहिष्णू होते. त्यांनी हिंदू धर्माला प्रोत्साहन दिले असले तरी, जैन आणि इस्लाम धर्माच्या लोकांनाही त्यांचे धर्म पाळण्याचे स्वातंत्र्य होते. अनेक राजांनी विविध धर्माच्या लोकांना आश्रय दिला.
• स्त्रियांची स्थिती: स्त्रियांची स्थिती संमिश्र स्वरूपाची होती. काही स्त्रिया प्रशासकीय पदांवर, कला, साहित्य, संगीत आणि अगदी कुस्तीसारख्या क्षेत्रांमध्येही सक्रिय होत्या. राण्यांना प्रशासनात महत्त्वाचे स्थान होते. तथापि, सती प्रथा, बालविवाह आणि पडदा पद्धत यांसारख्या प्रथाही अस्तित्वात होत्या. देवदासी प्रथा देखील प्रचलित होती.
• गुलामगिरी: समाजात गुलामगिरीची प्रथा अस्तित्वात होती. युद्धात पकडले गेलेले कैदी आणि काही गरीब लोक गुलाम म्हणून विकले जात असत.
• शिक्षण आणि कला: शिक्षण आणि कलांना प्रोत्साहन दिले जात असे. मंदिरे आणि मठ हे शिक्षणाचे आणि सांस्कृतिक केंद्रांचे महत्त्वाचे केंद्र होते. संस्कृत, कन्नड, तेलुगू आणि तमिळ भाषांना राजाश्रय मिळाला होता. संगीत, नृत्य, स्थापत्यकला आणि शिल्पकला यांचा मोठ्या प्रमाणावर विकास झाला.
• मनोरंजन आणि सण: महानवमी (दसरा), दिवाळी हे प्रमुख सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जात असत. कुस्ती, शिकार, नाटक, संगीत आणि नृत्याचे कार्यक्रम हे मनोरंजनाचे प्रमुख साधन होते.

आर्थिक जीवन

• शेती: शेती हा अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार होता. तांदूळ, ज्वारी, बाजरी, कडधान्ये, कापूस, ऊस आणि विविध मसाल्याचे पदार्थ प्रमुख पिके होती. राजाने शेती विकासासाठी अनेक नवीन तलाव, कालवे आणि जलव्यवस्थापन प्रणाली विकसित केल्या होत्या, ज्यामुळे सिंचनाची सोय झाली. भूमिकर हा राज्याच्या उत्पन्नाचा मुख्य स्रोत होता.
• व्यापार आणि वाणिज्य:
  • अंतर्गत व्यापार: साम्राज्यामध्ये अंतर्गत व्यापार खूप विकसित झाला होता. विविध शहरांमध्ये बाजारपेठा होत्या जिथे विविध वस्तूंची खरेदी-विक्री होत असे.
  • बाह्य व्यापार: विजयनगर साम्राज्याचा परदेशांशी मोठ्या प्रमाणावर व्यापार होता. अरबस्तान, पर्शिया, पोर्तुगाल, बर्मा (म्यानमार), मलेशिया आणि चीन यांसारख्या देशांशी व्यापारी संबंध होते. कालिकत, कन्ननूर आणि मंगळूर ही प्रमुख बंदरे होती.
  • निर्यात: मसाल्याचे पदार्थ (मिरी, वेलची), कापूस, लोखंड, मीठ, साखर, तांदूळ आणि हिरे यांची निर्यात केली जात असे.
  • आयात: घोडे (सैन्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे), मौल्यवान खडे, रेशीम, मखमली कापड, तांबे, पारा इत्यादी वस्तूंची आयात केली जात असे.
  • चलन: साम्राज्यात सोन्याची नाणी (ज्यांना 'वराह' किंवा 'पगोडा' म्हणत), चांदी आणि तांब्याची नाणी प्रचलित होती.
• उद्योगधंदे: वस्त्रोद्योग (कापूस आणि रेशीम), खाणकाम (लोह, सोने, हिरे), धातुकाम, अत्तरनिर्मिती, जहाजबांधणी हे प्रमुख उद्योग होते. विविध हस्तकलांचाही विकास झाला होता.
• महसूल व्यवस्था: राज्याच्या उत्पन्नाचा मुख्य स्रोत भूमिकर (शेतीच्या उत्पादनाचा १/६ ते १/३ भाग) होता. याव्यतिरिक्त, सीमा शुल्क, व्यावसायिक कर, घर कर, बाजार कर आणि जलकर असे विविध कर लावले जात होते.
• समृद्धी: परदेशी प्रवाशांच्या नोंदीनुसार (उदा. अब्दुर रझ्झाक, निकोलो डी कोंटी, डोमिंगो पेस आणि फर्नाओ नुनिझ), विजयनगर साम्राज्य अत्यंत समृद्ध होते आणि हंपी हे त्या काळातील जगातील सर्वात श्रीमंत शहरांपैकी एक होते.