• प्रमुख अधिकारी: तलाठी (ग्रामसेवक नाही). तलाठी हा महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल विभागाचा अधिकारी असतो.
• कार्यक्षेत्र: सामान्यतः, एक तलाठी एका 'सजा'चा प्रमुख असतो, ज्यात एक किंवा अधिक गावांचा समावेश असतो.
• प्रमुख कार्ये:
  • गावातील जमिनीच्या नोंदी ठेवणे (उदा. ७/१२ उतारा, ८ अ उतारा).
  • शेतजमिनीचा पीक-पाणी अहवाल तयार करणे.
  • जमीन महसूल (लँड रेव्हेन्यू) गोळा करणे.
  • जन्म, मृत्यू आणि विवाह नोंदणीची माहिती ठेवणे आणि संबंधित दाखले देणे.
  • रहिवासी दाखला, उत्पन्न दाखला, नॉन-क्रिमीलेअर दाखला यांसारखे विविध शासकीय दाखले देणे.
  • नैसर्गिक आपत्ती (पूर, दुष्काळ, अतिवृष्टी) आणि नुकसानीचे पंचनामे करून शासनाला अहवाल सादर करणे.
  • शासनाच्या विविध योजनांच्या अंमलबजावणीत मदत करणे.
  • सरकारी जमिनीचे आणि मालमत्तेचे रक्षण करणे.
  • फेरफार नोंदणी करणे (जमिनीच्या मालकी हक्कातील बदल).

सजा (Saja):

• अर्थ: 'सजा' म्हणजे महसुली कामकाजाच्या सोयीसाठी निश्चित केलेला भौगोलिक विभाग. हे महसूल मंडळाच्या (Revenue Circle) अंतर्गत येतो.
• रचना: एका सजात एक किंवा अधिक गावे समाविष्ट असतात. गावांची लोकसंख्या, भौगोलिक विस्तार आणि महसुली कामकाजाचे प्रमाण पाहून सजा निश्चित केले जातात.
• प्रशासक: प्रत्येक सजेसाठी एक तलाठी नियुक्त केलेला असतो. तो त्या सजेतील सर्व गावांचे महसुली आणि इतर प्रशासकीय कामकाज पाहतो.
• महत्त्व: महसूल विभागाला प्रशासकीय दृष्ट्या कार्यक्षम बनवण्यासाठी सजा पद्धत अत्यंत महत्त्वाची आहे. यामुळे प्रत्येक गावातील जमिनीच्या नोंदी, महसूल गोळा करणे आणि इतर शासकीय कामे व्यवस्थितपणे पार पाडता येतात.

थोडक्यात, 'तलाठी कार्यालय' हे ठिकाण आहे जिथे तलाठी आपले कामकाज करतो आणि 'सजा' हे ते क्षेत्र आहे ज्याची जबाबदारी त्या तलाठ्यावर असते. तलाठी हा शासकीय कर्मचारी असून, तो त्या सजेतील जनतेला शासनाच्या वतीने विविध सेवा पुरवतो.

अधिक माहितीसाठी, आपण महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल विभागाच्या संकेतस्थळाला भेट देऊ शकता: महाराष्ट्र भूमी अभिलेख (Bhulekh Mahabhumi)