बलुतेदार व्यवस्था ही महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागातील एक पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक व्यवस्था होती. या व्यवस्थेत, प्रत्येक बलुतेदार आपल्या विशिष्ट कौशल्यानुसार गावासाठी आवश्यक असलेल्या सेवा देत असे आणि त्याबदल्यात त्याला गावच्या एकूण उत्पन्नातील ठराविक वाटा (बलुते) मिळत असे. या बलुतेदार व्यवस्थेची उपकार्ये (म्हणजेच प्रत्येक बलुतेदाराने केलेली विशिष्ट कामे व सेवा) खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येतील:

• सुतार:

  • उपकार्य: नांगर, बैलगाड्या, घर बांधणीसाठी लाकडी खांब, दारे, खिडक्या आणि इतर शेती व घरगुती वापरासाठी आवश्यक लाकडी वस्तू तयार करणे व त्यांची दुरुस्ती करणे.

  • महत्त्व: शेतीची कामे आणि ग्रामीण जीवनासाठी मूलभूत सुविधा उपलब्ध करून देण्याचे महत्त्वाचे कार्य ते करत होते.

• लोहार:

  • उपकार्य: कुदळ, फावडे, कोयता, नांगराचा फाळ यांसारखी शेतीची लोखंडी अवजारे बनवणे व त्यांची धार काढून दुरुस्ती करणे. तसेच घरगुती वापरासाठी लागणाऱ्या लोखंडी वस्तूंची निर्मिती करणे.

  • महत्त्व: शेतीची उत्पादकता टिकवून ठेवण्यासाठी आणि दैनंदिन जीवनातील लोखंडी वस्तूंची गरज पूर्ण करण्यासाठी त्यांचे योगदान अनमोल होते.

• कुंभार:

  • उपकार्य: पाणी साठवण्यासाठी मातीची भांडी, स्वयंपाकासाठी मडकी, गाडगी, चुली आणि घर बांधणीसाठी कौले व विटा तयार करणे.

  • महत्त्व: पाणी साठवणूक, अन्न शिजवणे आणि घरांचे छत व भिंती यासाठी मूलभूत वस्तू पुरवण्याचे ते काम करत.

• चांभार:

  • उपकार्य: चामड्याच्या चपला, जोडे, पिशव्या तयार करणे आणि त्यांची दुरुस्ती करणे. शेतीसाठी लागणाऱ्या चामड्याच्या वस्तू, जसे की मोट (विहिरीतून पाणी काढण्यासाठी वापरली जाणारी) बनवणे.

  • महत्त्व: लोकांना पादत्राणे पुरवणे आणि शेतीसाठी आवश्यक चामड्याची साधने उपलब्ध करून देणे.

• न्हावी:

  • उपकार्य: गावातील लोकांचे केस कापणे, दाढी करणे. तसेच विवाह, जन्म यांसारख्या शुभप्रसंगी पारंपरिक रीतीरिवाजानुसार सेवा देणे.

  • महत्त्व: स्वच्छता आणि सामाजिक-धार्मिक विधींसाठी आवश्यक असलेल्या वैयक्तिक सेवा पुरवणे.

• परीट:

  • उपकार्य: गावातील लोकांचे कपडे धुणे आणि इस्त्री करणे. सणासुदीला किंवा समारंभासाठी स्वच्छ कपडे तयार करणे.

  • महत्त्व: गावातील लोकांची स्वच्छता राखण्यासाठी आणि विशेष प्रसंगांसाठी कपडे तयार ठेवण्यासाठी त्यांचे कार्य महत्त्वाचे होते.

• तेली:

  • उपकार्य: तेल घाण्यावर शेंगदाणे, तीळ यांसारख्या बियांपासून खाद्यतेल काढणे. हे तेल स्वयंपाकासाठी आणि दिव्यांसाठी वापरले जात असे.

  • महत्त्व: गावातील लोकांना स्वयंपाक आणि प्रकाशासाठी आवश्यक तेल पुरवणे.

• जोशी/भट:

  • उपकार्य: पंचांग पाहून शुभ-अशुभ मुहूर्त सांगणे, भविष्य वर्तवणे, धार्मिक विधी, लग्न, सत्यनारायण यांसारख्या पूजा करणे.